JANELA CIENSIA

OPINI (18) EDUKASAUN (14) DESPORTO (13) EKONOMIA (13) Poema (11) POLITICA (10) HISTORIA (4)

13 March 2017

Eleisaun Prezidente RDTL



EL-PREZ 2017: LU OLO FORTE TEBES, KALOHAN IHA POSIBILIDADE
(Eleisaun Prezidente 2017 Sei La’o Dala Ida De’it?)

HOSI: ANTONIO J.CASTRO DA CUNHA
(E-Mail: zecunha_bcu@yahoo.com/77138280)



Eleisaun Prezidensial 2017 sura loron de’it ona. Iha 20 marsu 2017, povo Timor-Leste tomak sei determina hodi hili prezidente RDTL ba tinan lima mai. Kanditatus prezidente da RDTL na’in 8 hahu sira nia kampañe ho métudo no dalan ne’ebe la hanesan. Kandidatus balun la’o liu hosi show forces. Seluk tuir dalan aproximasaun(door to door). Balun fali utiliza deit media hodi hato’o nia vizaun no misaun bainhira karik eleitu nu’udar prezidente da RDTL periudu 2017-2022.
Durante semana rua nia laran, bainhira akompaña kampañe politika hosi kandidatu hotu, ha’u observa katak iha de’it kandidatu na’in rua maka “hatudu” liu forsa massa. Kandidatu Antonio da Conceição – Kalohan, ne’ebe hetan apoiu maximu hosi Partido Democratico (PD), Partido KHUNTO, inklui PLP no partidu ki’ik sira. Enquantu kandidatu Francisco Guterres – Lu Olo, ne’ebe hetan apoiu maximu hosi Partido FRETILIN no Partido CNRT. La husik respeita ba kandidatu prezidente sira seluk, interesante tebes mai ha’u atu buka hatene lolós forsa politika hosi kandidatu na’in rua – Lu Olo no Kalohan.
Durante kampañe iha munisipiu hotu ne’ebe kandidatu na’in rua hala’o, mobilizasaun no konsentrasaun massa sai hanesan vista ne’ebe maka povu Timor-Leste sira rona, haré’e no akompaña. Maske la’os garantia, maibe mobilizasaun no konsentrasaun massa iha numeru ne’ebe bo’ot, dala barak sai hanesan indikadores positivu hosi rejultadu kualker eleisaun iha mundo.
Bainhira akompaña iha media jornais, televizaun no hosi facebook, ha’u fiar katak kandidatu ne’ebe iha posibilidade di’ak liu atu sai hanesan “rival” iha eleisaun prezidensial 2017 ne’e maka Lu Olo ho Kalohan de’it. Entre kandidatu na’in rua ne’e, Lu Olo ne’ebe hetan apoia maximu hosi partidu bo’ot rua (FRETILIN no CNRT), bele dehan iha “surat tahan leten” manan tiha ona. Ida ne’e kuandu ita haré’e rejultadu eleisaun 2012, ne’ebe hatudu partidu bo’ot rua ne’e hetan fiar no votus maioria hosi povo RDTL. Maske nune’e, ha’u mos konciente katak tempu ohin loron la hanesan ona. Tinan lima liu tiha ona. Buat barak muda ona no iha mos buat foun seluk mosu mai.

Tanba sa Lu Olo Forte Tebes?
Tanba sa ha’u hateten katak Lu Olo maka forte tebes atu bele hakat ba Palacio Presidente Aitarak Laran iha periudu 2017 – 2022 ne’e? Hanesan temin tiha ona, iha eleisaun prezidencial tinan ida ne’e, Lu Olo hetan apoiu maximu hosi partidu bo’ot rua, FRETILIN no CNRT. Bainhira ita haré’e ba dadus historiku iha eleisaun direta partidu FRETILIN nian tinan 2016 liu ba, hatudu katak númeru forca partidu refere iha pur-volta militantes 150,000. ha’u sei dauk hatene di’ak forsa partidu CNRT ohin loron. Maibe, se karik ita haré’e ba dadus historiku iha eleisaun 2012, CNRT hetan votus hosi povu hamutuk  172,831 ka 36.66% no FRETILIN heta votus 140,786 ka 29,87%, hosi total eleitores 482,792. Iha momentu ne’eba. Porsentajem hosi eleitores partidu rua ne’e hamutuk 313,617 ka 66.53%.
Tinan lima liu ona. Númeru populasaun Timor-Leste mos aumenta. Hirak ne’ebe iha tinan lima ba kotuk la vota, ohin loron iha ona direitu atu vota. Sira (joven) ohin loron sai eleitor ne’ebe potensial no determinante tebes.
Interesante tebes atu haré’e forsa KanPres Lu Olo nian iha eleisaun tinan 2017 nee. Periudu rua ba kotuk (2007 no 2012), Lu Olo, maske manan iha ronda da-uluk, maibe tama ronda da-rua, Lu Olo sempre lakon. Ida ne’e tanba iha momentu ne’eba Lu Olo “La’o Mesak” de’it ho partido FRETILIN. Ohin loron, Xanana no CNRT apoiu maka’as tebes Lu Olo. Nu’udar individu, Lu Olo ita bele dehan “tasak no maduro” tebes ona iha palku politika RDTL. Hanesan Lu Olo rasik hateten “Ha’u agora hatene nani ona iha bé laran”.
Haré’e ba realidade ne’ebe iha, ha’u bele dehan katak, Lu Olo iha duni dalan ne’ebe nakloke luan tebes atu bele hakat ba Palacio Prezidente Aitarak Laran. Forsa Partido FRETILIN no CNRT, sai hanesan garantia ida hodi lori Lu Olo eleitu nu’udar Prezidente RDTL 2017-2022.

Sukat Posibilidade KanPres Kalohan
Oinsa ho KanPres Antonio da Conceição KALOHAN? Ba eleisaun tinan 2017 ne’e, haré’e ba realidade kampañe durante semana hirak ne’e, hatudu katak KALOHAN iha potensia ne’ebe bo’ot nu’udar rival ba KANPRES Lu Olo.
Partido Democratico, nu’udar partidu joven ida ne’ebe nia baze militante metin tebes. Ida ne’e ita bele haré’e hosi dadus historiku, ne’ebe hatudu katak PD sempre hetan asentu iha parlamento nacional hahu kedas legislatura da-uluk iha 2002 to’o mai 2012. Iha eleisaun 2012, PD hetan votus pur volta 48,851 ka 10.31%. Numeru ida ne’e kompara ho FRETILIN no CNRT, klaru katak ki’ik liu. Maske nune’e, hanesan ha’u hateten ona, ida ne’e votus iha eleisaun parlamentar tinan lima liu ba kotuk. Agora, PD talves iha progresu ne’ebe di’ak liu ona kompara ho tinan lima ba kotuk.
Iha eleisaun prezidencial tinan 2017 ne’e, KanPres KALOHAN hetan apoia maximu hosi Partido Democratico rasik, Partido KHUNTO, Partido Libertação do Povo (PLP) no Partido ki’ik sira seluk. Iha eleisaun 2012, partido KHUNTO hetan votus hamutuk 12 mil ital no partidu sira seluk menus hosi 10 mil votantes. Konaba forsa hosi PLP, ha’u rasik seidauk iha kuiñesimentu tanba nu’udar partido foun. Maske nune’e, partidu ne’ebe tuir lia anin funda hosi atual presidente RDTL, General Taur Matan Ruak ne’e iha potensia massa ne’ebe ita bele dehan boot mos. Ha’u nia kalkulasaun de’it, karik militantes PLP ne’e pur volta 30 to’o 50 mil ital. Posibilidade ne’ebe KanPrez Kalohan iha, maka oinsa bele “impede” netik Lu Olo atu labele manan iha primeira volta.
Ho kalkulasaun ne’ebe iha no haré’e ba realidade mapa politika ohin loron, maka ha’u bele hateten katak KANPRES Antonio da Conceição KALOHAN bele sai hanesan kandidatu ne’ebe kompetitivu tebes atu bele kompete ho Lu Olo. La taka dalan ba KanPres Kalohan, karik bele “impede” netik Lu Olo iha ronda da-uluk. No Bainhira karik tama ba ronda da rua, iha posibilidade Kalohan atu hakat ba Palacio Prezidente mos bele aumenta signifikante.

Eleisaun Prezidente Sei La’o dala Ida Deit?
Tuir dadus hosi Secretariado Técnico de Administração Eleitoral hatudu katak numeru eleitores ba tinan 2017 ne’e hamutuk 747.252. Numeru ida ne’e ita bele dehan aumenta ona kompara ho tinan lima ba kotuk ne’ebe maka iha 600 mil ital de’it. Esperencia eleisaun prezidencial tinan rua ba kotuk, numeru populasaun ne’ebe la-tuir eleisaun pur volta entre 15% to’o 20%. Se nune’e, maka eleitores ne’ebe sei partisipa iha eleisaun tinan 2017 ne’e, pur volta entre maximu 635,164 no minimu 597,802.
Ho dadus ne’ebe iha, ha’u hakarak halo kalkulasaun simples ida atu buka hatene de’it, será que eleisaun prezidencial ba tinan 2017 ne’e, hela de’it iha ronda da-uluk ka bele hakat to’o ba iha ronda da-rua. Tanba hanesan ita hatene hotu ona, iha eleisaun prezidencial periudu rua ba kotuk, Prezidente RDTL sempre determina iha ronda da-rua.
Atu fo hanoin fali deit katak, sistema eleisaun prezidencial iha RDTL hanesan pratika komun ne’ebe nasaun seluk iha mundo ne’e utiliza. Sistema ne’ebe RDTL iha, bainhira atu kandidatu ida bele iha legitimidade hodi ukun maka tenki hetan votus hosi eleitores ho porsentajem minimu 50%+1. Dala ida tan, 50%+1 ne’e hatudu katak prienxe duni maioria simples hosi apoiu populasaun Timor-Leste tomak.
Perguntas ne’ebe ohin loron publiku kestiona maka, eleisaun prezidencial tinan 2017 ne’e hela de’it iha ronda ida ka sei hakat to’o ronda rua? Iha kampañe hotu ne’ebe hala’o ona, ekipa susesu hosi KANPRES Lu Olo (FRETILIN + CNRT) fiar metin katak sei bele manan iha ronda ida de’it. Enquantu iha parte seluk, ekipa susesu hosi KANPRES KALOHAN fiar katak eleisaun prezidencial sei hakat ba to’o ronda rua. No bainhira to’o ronda rua, maka ekipa susesu KanPres Kalohan “garante” katak Kalohan bele hakat ba Palacio Prezidente Aitarak Laran.
Maske nune’e, haré’e realidade no faktus hotu ne’ebe iha, ha’u bele dehan katak posibilidade eleisaun prezidencial tinan 2017 atu hakat to’o ronda da rua ne’e ki’ik tebes. Ida ne’e atu dehan katak eleisaun prezidencial tinan 2017 sei termina iha ronda ida deit.
Razaun prinsipal ne’ebe ha’u bele foti maka ne’e – KanPres Lu Olo hetan apoiu maximu hosi partidu FRETILIN no partidu CNRT (fator Xanana Gusmão). Hanesan ha’u hateten ona iha inisiu artigu ida ne’e, katak militantes FRETILIN ba tinan ida pur volta 150,000 (bazeia ba eleisaun direta FRETILIN nian iha 2016). Enquantu militantes partidu CNRT iha militantes pur volta 200 mil. Bainhira votus hosi militantes rua ne’e tau hamutuk, maka votus ba KanPres Lu Olo ne’e iha pur volta 350 to’o 360 mil ital. Ida ne’e hatudu metade hosi total eleitores iha Timor-Leste.
Iha fali parte seluk, KanPres Kalohan hetan apoiu maximu hosi Partido Democratico no Partido KHUNTO. Dadus historiku, hatudu katak eleitores ba PD iha tinan 2014 pur volta 48 mil ital no Partido KHUNTO pur volta 10 mil ital. Karik iha tinan lima ne’e nia laran, militantes PD no KHUNTO aumenta, maibe ha’u fiar katak nia porsentajem ne’e ki’ik tebes. tuir ha’u nia kalkulasaun, votus maximu ne’ebe KanPres Kalohan bele hetan iha eleisaun 20 marsu 2017 maka entre 120 to’o 130 mil ital votus. Votus ida ne’e konta ona ho apoiu hosi “PLP” no partido ki’ik seluk. Kandidatus na’in rua ne’e (Lu Olo no Kalohan), votus ba sira na’in rua, kuandu tau hamutuk bele to’o 480 mil votus.
Oinsa ho kandidatus sira seluk? Ho respeitu tomak, alende Lu Olo no Kalohan, só KanPres Jose Luis Guterres – LuGu maka tuir kedas. Kalkulasaun votus ba LuGU ne’ebe hetan apoiu maximu hosi Partido Frenti-Mundança no veteranus balun bele hetan pur volta 30 to’o 35 mil ital votus. No kandidatus seluk, seim minimiza forsa ne’ebe sira iha, ha’u hanoin sira sei la hetan votus ne’ebe signifikante.

Konkluzaun
Eleisaun prezidente RDTL, loron 20 marsu 2017 sura de’it loron ona. Bazeia ba kalkulasaun eleitores hotu ne’ebe ha’u halo ona, ha’u bele konkluza katak eleisaun prezidencial ba tinan 2017 ne’e sei termina duni iha ronda ida deit ou premeira volta deit. Atu bele manan iha primeira volta KanPres ida tenki hetan minimu votus entre 298,902 to’o 317,583.
Se maka sei manan iha primeira volta ne’e? bazeia ba kalkulasaun ne’ebe ha’u halo ona, klaru katak 99%  vitória iha duni KanPres Francisco Guterres Lu Olo. Votus maximu ne’ebe Lu Olo bele hetan iha primeira volta ne’e hamutuk mais ou menus minimu 315,000 no maximu 350,000 votus. Enquantu KanPres Antonio da Conceição Kalohan iha primeira volta bele hetan minimu 108,000 no maximu 135,000 votus. Hosi kandidatu na’in rua ne’e, ita bele haré’e katak votus ba KanPres Francisco Guterres Lu Olo liu ona bareira 50%+1.
Atu taka hakerek ida ne’e, ha’u hakarak hato’o de’it katak kalkulasaun ne’ebe ha’u halo bazeia deit ba dadus historiku ne’ebe iha  no la iha tendensius atu promove KanPres ruma. Ha’u konciente katak, rezultadu lolós hosi eleisaun ne’e bainhira anunsia ona formalmente hosi Comissão Nacional das Eleições (CNE), hafoin de votasaun iha 20 marsu 2017.
Se-se de’it maka sei eleitu nu’udar prezidente RDTL 2017, atu Lu Olo, Kalohan, LuGu, Sama Larua ka na’in hát seluk, ne’e hatudu katak maioria povo RDTL iha duni fiar no konfiansa ba sira atu sai AMAN ba nasaun durante tinan 5, hahu hosi Maio 2017 to’o Maio 2022.

Notas: Hakerek ida ne’e nu’udar hanoin pesoal no la reprezenta instituisaun ne’ebe ha’u haknár an ba – oras ne’e ha’u nu’udar docente iha Institute Of Business no servisu mos iha Gabinete Vise-Ministru Edukasaun.

24 February 2017

Ensino Superior Politecnico de Timor-Leste



HATENE INSTITUTO POLITECNICO DE BETANO
(ENTRE VANTAGEM NO DEZAFIUS)

Hosi: Antonio J. Castro da Cunha
(e-mail: zecunha_bcu@yahoo.com)


Loron 23 fevereiru 2017, Primeiro Ministro da RDTL dr. Rui Maria de Araujo, ofisialmente halo abertura ba funsionamentu Instituto Politecnico de Betano  Kay Rala Xanana Gusmão (IPB). Pesoas importante sira iha nasaun ne’e mos partisipa, hanesan Prezidente no Vice-Prezidente Parlamento Nacional, Primeira Dama RDTL, Ministro no Vice-Ministros Edukasaun, veteranus, autoridades municipal no komunidade suco betano. Loron ne’e, sai hanesan loron historiku ne’ebe maka ba dala uluk, hafoin Timor-Leste restaura fali nia independensia, estabelese ensinu superior politekniku publiku .
Instituto Politecnico de Betano Kay Rala Xanana Gusmão (IPB) – hanesan nia naran – lokaliza iha suco Betano, postu administrativu Same, Munisipiu Manufahe. Naran Kay Rala Xanana Gusmão hatutan ba IPB, hanesan honra bo’ot hosi VI Governo Konstitusional ba sakrifisiu no dedikasaun tomak ne’ebe Xanana Gusmão halo ona ba nasaun doben RDTL.
Ezistensia IPB sai hanesan fundamentu ne’ebe importante no estratejiku tebes. liu hosi IPB, sei forma timoroan tekniku espesializadu iha area espesifiku ne’ebe aplikavel tuir necesidade Timor-Leste i mundo. IPB hahu uluk ona ho escola superior (fakuldade) rua, maka hanesan escola superior de engenharia-departamentu konstrusaun civil no escola superior de agricultura e zootecnica-departamentu produsaun animal.
Estabelesimentu IPB, mai hosi prosesu ida ne’ebe naruk tebes. Iha instituisaun governu rua maka nia interese hanesan hodi harii politekniku – UNTL no Ministeriu Edukasaun. UNTL hetan rai ho luan hectares tolu (3) ne’ebe oferese hosi komunidade. Edifisiu iha nanis ona no hetan rehabilitasaun hosi UNTL iha governasaun DR. Aurelio Guterres. Ministeriu Edukasaun mos hetan rai ho luan hectares 13 – iha rai ne’e nia leten seidauk harií edifisiu ruma. Politekniku ne’ebe UNTL atu harii, nee foku ba iha fakuldade engenaria. Enquantu ministeriu edukasaun foku ba iha fakuldade agrikultura i hortikultura.
Haré’e ba UNTL no Ministeriu Edukasaun, hotu-hotu uja orsamentu estadu, nune’e Vise-Ministru Edukasaun ne’ebe responsavel ba ensinu superior, Abel Larisina no Reitor UNTL DR. Francisco Martins konvoka reuniaun, troka hanoin ba malu buka solusaun ne’ebe di’ak liu hodi labele hatodan despezas ba orsamentu jeral estadu nian. Liu hosi enkontrus, komunikasaun no koordenasaun ne’ebe intensivu-parte rua (UNTL no ME) konkorda ba malu hodi harii de’it politekniku ida. Ministeriu Edukasaun no UNTL forma ekipa konjunta ida iha mahan Komisaun Instaladora hodi halo servisu preparatoriu hotu ba estabelesimentu Instituto Politecnico de Betano.

IPB Uja Sistema Ano Vestibular
Instituto Politecnico de Betano (IPB), ejiste no funsiona ho sistema ne’ebe uniku ka diferensia oituan. Hanesan lei baze edukasaun mensiona, ensinu politekniku iha Timor-Leste ne’e equivalente ba iha diploma I ou II (D2). Maske nune’e, IPB sei aplika sistema ida ne’ebe ita bolu dehan ano vestibular ka ano propedêutico ou bain-bain ema temin ano zero. Tanba sa maka ha’u dehan ida ne’e uniku? Tanba ida ne’e foin ba da-uluk aplika iha sistema edukasaun formal Timor-Leste nian.
Iha ano vestibular, estudantes politekniku sira seidauk infrenta ba prosesu akademiku. Ano vestibular sai hanesan tinan preparasaun ba estudantes foun sira. Estudantes sira sei simu uluk materia jeral hanesan; inglês, português, tetum, matemátika, fízika, kímika no biologia.  Tanba sa maka tenki simu uluk materia jeral hirak ne’e? razaun prinsipal maka atu estudantes hotu, bainhira tama ba prosesu aprendijazem bele ona iha kuiñesimentu ne’ebe hanesan. Ita tenki konciente no rekuiñese katak kuiñesimentu estudantes sira iha Timor-Leste entre munisipiu ida ho munisipiu seluk iha nivel ne’ebe la hanesan.
Tanba sa maka estudantes sira iha obrigasaun atu domina uluk inglês no português iha ano vestibular? Tanba fila fali ba objetivu prinsipal hosi estabelesimentu politekniku – maka atu forma timoroan ho abilidade no kuiñesimentu ás, ne’ebe bele absorve, la’os de’it iha kampu servisu nasional, maibe mos regional i internasional. Atu bele tama iha kampu servisu regional no internasional, lian inglês inklui português (tanba lian oficial) nu’udar fator ida ne’ebe determinante tebes.
Durante tinan vestibular, dirijentes IPB sei “ta’is” estudantes sira hodi ikus mai bele hetan duni hirak ne’ebe iha kapasidade as no merese atu kontinua sira nia estudu ba prosesu tuir nian. Estudantes politekniku sira obrigatoriamente tenki aprende no partika lian inglês i português iha sira nia prosesu aprendijazem tomak. Ida ne’e hanesan dalan estratejiku ida ne’ebe governu Timor-Leste, liu hosi VI Governo Konstitusional aplika atu bele garante rekursu ema tekniku kualifikadu. Ida ne’e mos atu hateten de’it katak, sistema iha politekniku ida ne’e mos atu responde de’it preukupasaun publiku konaba kualfikasaun rekursu ema tekniku iha nasaun doben Timor-Leste.

Vantagem ba Timor-Leste
Ohin loron, Timor-Leste nu’udar nasaun sei infrenta dezafius ida ne’ebe bo’ot tebes. ko’alia konaba rekursu ema, Timor-Leste sei kontinua “halerik” maske “hahoris” ona licenciadu rihun ba rihun hosi instituto ensinu superior rai-laran. Realidade ida ne’ebe ita bele observa – ita haré’e katak oras ne’e kuaze servisu hotu ne’ebe maka presija trabailladores ho skill espesifiku, sempre lori ema hosi estranjeirus. Exemplu maka servisu konstrusaun civil. Atu halo de’it uma (edificio governu) ka Estrada ou ponte, tenki lori ema Indonesia no xineza sira. Ida tanba ejijensia servisu no diferensia kuiñesimentu i abilidade, nune’e tenki utiliza duni trabailladores hosi nasaun seluk.
Harée ba realidade hirak ne’e hotu, maka estabelesimentu Instituto Politecnico de Betano sai hanesan solusaun ida estratejiku tebes hosi governu atu hamenus ou halakon dependensia ba forsa trabaillu estranjeirus. Estabelesimentu Instituto Politecnico de Betano hamosu vantagem positivu ba Timor-Leste nu’udar nasaun iha futuru. Vantagem hirak ne’e maka hanesan;

(i) Hahoris Rekursu Ema kualifikadu. Ema maka kapital bo’ot no importante liu hotu iha prosesu dezenvolvimentu no konstrusaun estadu i nasaun. Iha inisiasaun funsionamentu IPB, sei hahu uluk ho departamentu rua maka hanesan konstrusaun civil no produsaun animal. Desizaun atu hahu uluk departamentu rua ne’e, ha’u bele dehan estratejiku tebes.
Ita hotu tenki konciente, katak oras ne’e prosesu dezenvolvimentu fiziku la’o da-dauk hela. Konstrusaun uma, estradas, pontes no infrastruturas bazikas seluk oras ne’e barak liu hala’o hosi ema (trabailladores) estranjeirus. Sira mai no manan salariu di’ak liu fali trabailladores timoroan. Ita ida-idak iha esperensia. Ha’u fo exemplu – badaen (tukang) ida hosi Indonesia, simu $ 20 ba loron ida servisu, enquantu badaen timoroan simu deit $10. Provas barak no ita ida-ida bele konfirma rasik. Kompañia hirak ne’ebe manan obra – lori diretamente sira nia ema. Dala barak timoroan sira hola parte liu iha apoia baziku (pembantu ka buruh kasar). Ita bele imajina tók, iha tinan 4 ka 5 mai – bainhira estudantes hirak ne’e remata sira nia estudu iha IPB, sa ida maka sira halo no kontribui ba nasaun ida ne’e? ita balun talves senti pesimista oituan, maibe ha’u hanoin tempu maka sei provas mai ita hotu.   

(ii) Minimiza Dezempregu. Dadus ohin loron hosi governo (SEPFOPE) hatudu katak dezempregu oras ne’e atinji ona 11% hosi total forsa trabaillu ne’ebe Timor-Leste iha. Tuir kriteria ILO nian, hirak ne’ebe ho idade 15 ba  leten nee konta ona hanesan forsa trabillu. Haré’e realidade Timor-Leste ohin loron, ha’u bele dehan katak dezempregu ne’ebe mosu barak liu kauza hosi abilidade ne’ebe forsa trabaillu timoroan sira iha minimu tebes. timoroan barak la konsege hatudu nia kompetividade iha servisu fatin, tanba falta skill no kuiñesimentu ne’ebe sira iha. Nune’e dala-barak halo timoroan rasik sai inferior ba sira nia an, i ikus mai hila dalan “sai” hosi servisu. Prezensa IPB, bele oferese solusaun ida ne’ebe real. Tanba sa? Tanba IPB forma ema tekniku. IPB forma ema tekniku ho kuiñesimentu ne’ebe as atu tama iha kampu servisu ou bele rasik kria servisu ba sira nia an no fo servisu ba seluk.

(iii) Redus numeru ema ki’ak. Bainhira timoroan barak iha ona matenek ne’ebe as, iha areas teknikas aplikabel oin-oin, ha’u fiar katak indiretamente sei fo influencia ba rendimentu ne’ebe sira hetan. Tuir dadus ne’ebe diresaun nasional estatistica iha, numeru ema ki’ak iha Timor-Leste oras ne’e tún ona hosi 50% ba 41%. Ida hatudu katak, nei-neik maibe bei-beik, nivel moris (ekonomia) ema timoroan iha dékade ikus ne’e hatudu ona sinal ne’ebe di’ak no positivu. No ha’u fiar katak, liu hosi sistema edukasaun ne’ebe di’ak bele hahoris jerasaun neebe matenek.
Vise-Ministru, Abel Larisina iha okaziaun barak sempre fo exemplu konaba nivel moris (salariu minimu) hosi nasaun seluk. Nasaun hirak hanesan Inglatera, Irlandia, Korea du Sul (nasaun hirak ne’e timoroan barak servisu ba) – nivel salarial minimu liu maka entre $ 2,500 to’o $ 3,000. Ida ne’e hanesan sinal ka indikador ida katak forsa trabaillu sira iha nasaun hirak ne’ebe mensiona, sira nia nivel ka matenek obrigado duni atu simu salariu bo’ot. Buat hirak ne’e hotu bele akontese tanba faktor edukasaun. Prezensa IPB, hanesan mos pasu estratejiku ida atu bele responde mos mehi fundadores nasaun ne’ebe deskreve ona iha livru “sagradu” Plano Estratejiku Dezenvolvimentu 2011 – 2030, katak iha tinan 2030, timoroan hotu nia nivel ekonomia sei sa’e ba mediu no altu.

(iv) Minimiza Dependensia. Hanesan ha’u temin ona, ohin loron iha servisu hotu konstrusaun fiziku nian, ita sei uja barak liu trabailladores sira hosi estranjeirus (Indonesia no Xina). Tanba ne’e, ha’u fiar tebes katak prezensa IPB ne’ebe foku hodi prepara timoroan tekniku sira, nei-neik maibe bei-beik sei minimize no halakon dependensia Timor-Leste iha kestoens ema teknikus kualifikadu. La’os ne’e de’it. Timor-Leste mos, iha tinan 5 mai, bele ona ho orgulliu haruka trabailladores kaulifikadu ba servisu iha nasaun hirak hanesan Korea du Sul,  Australia, Inglatera no Irlandia.
Primeiro Ministro RDTL dr. Rui Maria Araujo nia intervensaun iha abertura ofisial IPB hateten katak durante tinan 15 resturasaun independensia, Timor-Leste nia dependensia ba produtus alimentasaun hosi rai li’ur bo’ot tebes. Ayam Potong hosi Barzil, Na’an karaun, na’an fahi no produtus lokais seluk. Ho prezensa IPB ne’ebe loke mos departamentu produsaun animal, bele minimiza ou halako produtus importadores hirak ne’ebe mensiona ne’e.

Deafius Ne’ebe Sei Infrenta.
Instituo Politecnico de Betano (IPB), hanesan instituto politekniku publiku ba da-uluk ne’ebe governo estabelese, klaru katak sei infrenta dezafius barak. Iha kondisaun barak ne’ebe dala ruma seidauk favorabel no satisfas ema barak nia hakarak. Estudantes balun hili dalan hodi “hakiduk”.
Iha parte balun, ha’u hanoin katak governu, liu hosi Ministeriu Edukasaun konciente no rekuiñese katak iha buat barak maka sei menus. Vise-Ministru Abel Larisina sempre hateten katak, IPB sei infrenta dezafius bo’ot, maske nune’e sei la sai obstaklu atu hamate ejistensia politekniku refere.
Dezafius prinsipal ne’ebe  tuir ha’u nia observasaun pesoal haré’e maka, numeru docentes kualifikadus sei menus, fasilidades no ekipamentus laboratoriu, infrastruturas bazikas, fasilidades no ekipamentus suporta (livrus, biblioteka) i seluk tan. Maibe hanesan ita hotu hatene, nu’udar uma ne’ebe foin haríi, kestoens hirak ne’e hanesan kestoens teknikas de’it ne’ebe governu sei kontinua haré’e hodi kompleta iha tinan sira tuir mai.
Maske nune’e, ho informasaun ne’ebe ha’u hatene, fiar katak Ministeriu Edukasaun (kontinua) haruka timoroan sira ba eskola liu hosi bolsu estudu ne’ebe oferese hodi estuda iha area espesifiku. Aquizisaun material no ekipamentus laboratoriu mos oras ne’e komesa la’o ona iha prosesu. Konstrusaun ba asrama estudantes i docentes iha ona dezeñu no hein ba implementasaun. Bazeia ba realidade hotu ne’ebe iha, ha’u atu konkluza de’it katak IPB sei infrenta dezafius lubuk ida maibe ne’e la’os problema no sei la sai obstaklu ba dezenvolvimentu politekniku ne’ebe exemplar iha futuru.

Hakotu
Prejensa Instituto Politecnico de Betano (IPB), nu’udar solusaun estratejiku ne’ebe VI Governo Konstitusional liu hosi Ministeriu Edukasaun oferese hodi responde kestoens trabailladores ñao qualificados. Iha mandatu ikus ida ne’e, VI Governu Konstitusional husik hela marka historiku ida ba prosesu dezenvolvimentu ensinu superior politekniku iha nasaun doben ida ne’e.
Nu’udar timoroan i hanesan mos ema ida ne’ebe hola parte iha prosesu estabelesimentu IPB, senti orgulliu tebes. Hanesan ha’u deskreve ona, iha tinan da-uluk ne’e, klaru katak IPB sei infrenta dezafius barak. Maibe, ita hotu tenki haré’e duni ba oin, katak vantagem ne’ebe Timor-Leste sei hetan iha futuru boot tebes.
Hanesan haríi uma ida, VI Governu Konstitusional hatúur ona fondasi no harii ona mos quarto balun. Hein katak VII Governo Konstitusional ne’ebe tuir mai bele kompleta uma ne’ebe harii tiha ona. Ha’u fiar katak IPB-Kay Rala Xanana Gusmão sei sai instituto politekniku ida ne’ebe kualidade no sai hanesan centro incubador ema timoroan tekniku kualifikadu. Timor-Leste, iha tinan 5 ka 10 mai sei la sai tan ona nasaun importador – maibe bele ona sai nu’udar nasaun produtor no eksportador. ITA HOTU NIA ESPERANSA.


Notas; Hakerek ida ne’e nu’udar hanoin pesoal no la reprezenta fatin ka office  ne’ebe ha’u haknár an ba. Ha’u oras ne’e servisu iha Gabinete Vise-Ministru Edukasaun i hanesan mos docente East Timor Institute Of Business.

18 January 2017

Eleisaun Presidente RDTL 2017



TIMOR-LESTE PRESIJA PRESIDENTE IDA OINSA?
(Xanana Gusmão Kontinua Sai Fator Determinante?)

Hosi: Antonio J. Castro da Cunha
(e-mail: zecunha_bcu@yahoo.com)


Elisaun ba kargu Presidente da Republica (PR) sura semana de’it ona. Kandidatu barak hahu mosu ba publiku. Kandidatu balu formalmente halo ona anunsiu ba publiku konaba sira nia kandidatura. Balun sei dauk – sei hein hela tempu ne’ebe pas. Komisaun Nasional Elisoens sei dauk halo anunsiu formal no legal ba publiku konaba kandidatura Prezidente RDTL. Maske nune’e, ha’u fiar katak publiku mos hahu halo observasaun, analiza no prediksaun ba kandidatus hotu ne’ebe merese atu kontinua túr iha Palacio do Presidente – Aitarak Laran.
Iha kandidatus sira ne’ebe, tuir ha’u nia hatene anunsia ona sira nia kandidatura ba PR 2017-2022, hanesan Presidente Partidu FRETILIN Francisco Guterres “Lu-Olo”, Jose Neves “Samalarua”, Antonio Maher Lopez “Fatuk Mutin”. Iha mos kandidatu seluk ne’ebe publiku temin, maibe formalmente seidauk anunsia sira nia kandidatura, hanesan Jose Ramos Horta, Jose Luis Guterres, Isabel Fereira (Primeira Dama), Maria Angela, Amorin. Atual Prezidente Republika Jeneral Taur Matan Ruak, iha biban barak, esklarese ona ba publiku katak sei la kandidata tan ba presidente periodu tinan lima mai. Ida ne’e hatudu katak, iha periodu tinan lima ne’e (2017-2022), RDTL sei iha presidente foun.
Artigu ida ne’e sei la hakerek konaba se maka merese ou serve liu atu sai PR-RDTL iha periudu tuir mai. Maibe, atu hato’o de’it hanoin ruma konaba modelu ou karakter pesoal ida oinsa maka merese no serve atu tú’ur nu’udar PR-RDTL. Hanoin ne’ebe ha’u hato’o iha artigu ida sei reflekta bazeia kompetensia Presidente da Republica ne’ebe deskreve ona iha konstituisaun RDTL. Klaru liu katak artigu ne’e nu’udar hanoin pesoal hanesan sidadaun RDTL.

Kompetensia PR iha Baze C-RDTL
Atu bele hili modelu ou karakter pesoal ida oinsa maka merese ou serve tú’ur iha Palacio da Presidente, Aitarak-Laran, uluk liu ita sei haré’e konaba kompetensia ne’ebe PR-RDTL iha bazeia ba Constituição da RDTL (C-RDTL). Iha Artigu 740 C-RDTL, Deskreve konaba definisaun Presidente da Republica. Numeru 1 hosi artigu refere hakerek “O Presidente da Republica é o Chefe do Estado, Símbolo e garante da independência nacional, da unidade de estado e do lugar funcionamento das instituições democráticas.” Iha númeru 2, hakerek “O Presidente da Republica é o Comandante Supremo das Forças Armadas”. Palavras hirak ne’ebe ha’u subliña, nu’udar pontus atensaun prinsipal.
Situasaun no ambiente RDTL ohin loron, exige lider (Prezidente) ida ne’ebe bele kontinua garantia independencia nacional no unidade estado, i bele lidera F-FDTL ho konfiancas forces tomak. Tanba sa? Tanba tuir ha’u nia hanoin, F-FDTL maka hanesan simbolu prinsipal ba independensia nasional no unidade estadu RDTL nian. Atu bele “lidera” F-FDTL nu’udar komandante sumpremo, ida ne’e la’os kualker ema bele.
Kompetencias propria Presidente da Republica, deskreve klaramente iha artigu 850 C-RDTL. Bainhira ita lé’e no analiza ba kompetencias sira ne’ebe iha, exige mos kompetencia ekstraordanariu seluk hosi PR rasik. Ha’u fo exemplu iha artigu 850, letra f), g), h), m). Hanoin hanesan, ita bele dada mos ba artigu 870 no 880 C-RDTL. Kompetencias ne’ebe Prezidente da Republica iha relasiona ho pontu artigus referidu, exige kapasidade lideransa ida ne’ebe tasak ona iha palku politika Timor-Leste, nune’e bele foti desizaun hodi garante estabilidade no ezistencia Timor-Leste em-jeral nu’udar nasaun soberanu no independete.
Iha tinan 10 ikus, dentru de periudu rua – RDTL iha presidente na’in rua ne’ebe mai hosi antesedentes la hanesan. Ida mai hosi antesedente nu’udar diplomata – premiadu nobel da paz – ne’ebe barak liu luta ba kauza libertasaun nasional iha diaspora. Ida seluk – veteranus kombatentes – Vice Chefe Estado Mayor FALINTIL iha tempu gerilya (funu). Ita hotu bele sukat no valoriza, rezultadu sa ida maka oferese no beneficia ona ba povu durante periudu sira nia ukun. Ha’u nia esperansa katak, hosi ukun lider na’in rua ne’e, bele ona haraik diskrisaun ida klara ba povu (votantes) hotu hodi hasoru eleisaun presidencial iha 20 Marsu 2017 mai.
Iha buat barak (lisaun) ne’ebe povo (eleitores/votantes) bele aprende hosi ukun lider bo’ot fundador nasaun RDTL ne’e. Desizaun barak maka sira foti ona, balun di’ak no beneficia duni ba povo no nasaun. Maibe, iha mos desizaun balun ne’ebe la fo beneficia ba moris di’ak povo kbi’it la’ek sira. Ita hotu bele estuda modelu no karakter lideransa ne’ebe lider na’in rua ne’e hatudu ona. será que iha duni impaktu positivu ba prosesu dezenvolvimentu no konstrusaun nasaun ida ne’e liu hosi apseitu vital hotu ka lae?

Fator M.B. Xanana Gusmão?
Maun Bo’ot (Avô) Xanana Gusmão nu’udar Comandante em Chefe Estado Maior das FALINTIL no hanesan lider maksimu rezistencia nian ne’ebe iha influencia bo’ot liu ba Timor-Leste nia ukun rasik an. Antesedentes ne’ebe M.B Xanana Gusmão iha, haraik duni influencias ne’ebe riil ba mapa politika RDTL nian.
Historia pasadu iha elisaun presidencial 2007 no 2012, hatudu oinsa fatór Xanana Gusmão sai determinante iha rezultadu ikus eleisaun. Povo tomak hatene se maka hamrik iha Presidente Jose Ramos Horta ino Presidente Taur Matan Ruak nia sorin. Pontus xave hosi apoiu M.B Xanana Gusmão nian, tanba sira na’in rua avansa nu’udar kandidatu Independente i hanesan lider ne’ebe iha papel no kontribuisaun bo’ot i vital tebes ba independencia RDTL.
Questoens agora maka ne’e, iha eleisaun 2017 ne’e (20 Marsu), fatór Xanana Gusmão sei sai nafatin fatór determinante? Ha’u fiar katak ohin loron ita hotu sei hein – “Maun bo’ot nia pozisaun oin sa los? Maun bo’ot sei hamrik los iha se nia sorin?
Iha kandidatu lubuk ida ne’ebe naran hanesan ha’u mensiona ona.  Publiku to’o ohin loron sei dauk hatene, será que Maun Bo’ot apoiu sira na’in hira ne’e ida (ex. Lu Olo, Ramos Horta, Sama-Larua, Luis Guterres, Isabel Ferreira, etc) ka ou Maun Bo’ot iha fali opsaun kandidatu seluk. Politika M.B Xanana Gusmão hanesan misteriu ne’ebe halo ema barak susar atu sí’ik. Ha’u fiar tebes katak M.B sei hili pesoal ne’ebe nia konfia bele garante estabiliade no sustentabilidade hosi nasaun ida ne’e.
Tanba sa? Tanba, ohin loron Timor-Leste sei hasoru luta naruk ida tan. Luta konaba kontinuasaun diskusaun riku soin Timor-Leste iha tasi-timor ho Australia. Pasu ida hakat liu ona – maka hakotu akordu CMATS. Tanba ne’e ha’u hanoin, M.B sei tetu ho tasak kandidatu ida ne’ebe maka merese ba tú’ur iha Palacio do Presidente, Aitarak-Laran.

Timor-Leste Presija Prezidente Ida Oinsa?
Festa demokrasia tinan 2017, sei hahu dau-dauk ho eleisaun prezidensial iha 20 Marsu 2017. Povu Timor-Leste hotu ne’ebe iha direitu ba votu, sei determina futuru nasaun ida ne’e hodi hili Prezidente RDTL ba tinan lima mai. Ema ida-ida (votantes), klaru barak maka iha ona figura prezidente ne’ebe nia gosta. Maske nune’e, iha balun mos sei hein vizaun no misaun sa-ida maka kandidatu prezidente sira sei aprezenta durante tempu kampaña. Bazeia ba diskrisaun ne’ebe deskreve antes ona, no liga ba kompetencias Prezidente RDTL nian, maka tuir ha’u nia opiniaun pesoal, Timor-Leste presija modelu Prezidente ida ho karakter hirak hanesan; (i) INFLUENCIA – signifika katak, Prezidente RDTL ne’ebe mai tenki iha kapasidade atu bele influencia Instituisaun Estado no Governo, hanesan Parlamento Nacional, Governo, F-FDTL, PNTL, sociedade civil hodi servi ba interese nasional e garante estabilidade nasional, tuir konstituisaun RDTL haruka. Ita bele imajina, bainhira prezidente ida la-iha influencia ba orgaun soberania sira Timor-Leste? ida ne’e bele hatúun autoridade no kredibilidade hosi Prezidente rasik. influencia iha ne’e, la signifika katak Prezidente tenki interfere to’o kompentencias hotu ne’ebe orgaun soberania de estado ida-ida iha. (ii) FORTE – signifika katak Prezidente RDTL tenki iha kapasidade no abilidade atu bele infrenta situasaun hotu difisil ne’ebe dalaruma bele mosu iha kualker tempu hosi entidades oin-oin. Tenki iha saude no mental ne’ebe di’ak – ex. hanesan kritikas, insultas, “atakas” – ne’ebe maka dala ruma indika diretamente ba privasidade prezidente nian. (iii) BRANI – Signifika katak Prezidente da Republica tenki iha kapasidade no abilidade atu foti desizaun hirak importante no pertinente ne’ebe iha relasaun diretamente ho sutentabilidade moris povu no estabilidade nasaun em-jeral. Klaru katak desizaun hotu ne’ebe foti sempre bazeia ba lei ne’ebe vigora iha nasaun ida ne’e. maibe, importante atu prezidente iha nia prinsipiu rasik - sím dehan sím, não dehan não. Labele tanba iha “presaun”, Prezidente foti desizaun la haré’e ba implikasaun negativa ne’ebe povu sei infrenta. (iv) MATENEK – signifika katak prezidente da Republica tenki iha kuiñesimentu ne’ebe ás konaba aspeitu hotu nasaun nian – hanesan Direitu, Ekonomia, Politica, Humanitaria, Edukasaun, Social, Relasaun Intenasional (Bilaterais no Multilaterais). Maske iha Prezidente nia servisu, sei hetan apoiu hosi asesores no intelektual hotu ne’ebe prezidente fiar, maibe fila fali ba ikus, desizaun iha nafatin prezidente nia liman. Tanba ne’e, ha’u hanoin Prezidente RDTL presija ema ne’ebe matenek. (v) IMPARSIAL – signifika katak prezidente ba ema hotu, la’os prezidente ba partidu, grupu ou suku ida. Prezidente tenki iha kapasidade atu halo atuasaun no desizaun hotu bazeia ba insterese nasional, la’os tuir fali interese partidu politiku, satán interese pesoal ou grupu ida nian. (vi) UNIFIKADOR – signifika katak prezidente sai hanesan aman ne’ebe hola papel importante hodi halibur hamutuk orgaun soberanu hotu atu bele servisu nu’udar ekipa ida iha harmonia nia laran ba dezenvolvimentu moris di’ak povu nasaun ida ne’e.

Hakotu
Eleisaun prezidencial ne’ebe sei hala’o iha  loron 20 Marsu mai, dala ida tan sai hanesan teste ba prosesu demokrasia iha nasaun doben ne’e. Iha ona kandidatus lubuk balun ne’ebe mai hosi forsa partidu politiku nomos independente. Ida-idak kandidata ho fiar pontesia rasik ne’ebe iha.
Ha’u fiar katak kandidatus hotu, nu’udar ema matenek no politiku, iha kapasidade ne’ebe naton atu bele ukun nasaun RDTL. Sira hotu, klaru katak sukat forsa no frakezas i haré’e ona oportunidade no ameasas ne’ebe sei infrenta iha eleisaun mai.
M.B. Xanana Gusmão sei kontinua sai hanesan fator ne’ebe determinante ba futuru presidente RDTL. Iha Francisco Guterres “Lu Olo” hosi P. FRETILIN, Jose Luis Guterres “LUGU” hosi P. Frenti Mudança, Antonio Lopes “Fatuk Mutin” hosi PST, Isabel Fereirra hosi PLP, Jose Neves “Sama Larua” independente. Iha mos Angela Freitas, Jose Ramos Horta no Amorin. Kestoens maka ne’e, M.B. Xanana Gusmão sei fihir sira nain hirak ne’e ida? Nu’udar sidadaun RDTL, ha’u nia esperansa atu elisaun prezidente ne’e bele hamosu prezidente ida ne’ebe prienxe kriteria 6 hanesan mensiona ona. Povu Timor-Leste tomak (votantes), klaru katak hatene no kuiñese ona kandidatus ida ne’ebe maka merese liu asumi kargu Prezidente da RDTL periudo 2017 – 2022.
Ha’u fiar metin katak eleisaun prezidencial ne’e sei la’o iha ambitu demokrasia nia laran, respeitu malu no tane malu ema timoroan ne’ebe hakarak nasaun ida nia di’ak. Se-se de’it maka manan, nia sei sai prezidente ba RDTL. Povu hotu sei hili tuir ida-ida nia koncensia – povo maka sei determina – povo maka sei hakotu, se mak merese liu ba Prezidente RDTL 2017 – 2020. Viva Demokrasia Timor-Leste.