JANELA CIENSIA

OPINI (18) EDUKASAUN (14) DESPORTO (13) EKONOMIA (13) Poema (11) POLITICA (10) HISTORIA (4)
Showing posts with label EKONOMIA. Show all posts
Showing posts with label EKONOMIA. Show all posts

21 September 2015

NASAUN FUMADOR

TIMOR-LESTE NASAUN FUMADOR
(Bainhira La-Iha Solusaun, Perigu Bo’ot Sei Mosu)


Husi: António J. Castro da Cunha

Timor-Leste nasaun fumador. Ida ne’e maka estÍgma ne’ebe ohin loron ita nia nasaun tenki simu. Ha’u la-hatane los, ita tenki orgullu tanba sai nasaun fumador númeru uno ka triste ho situasaun ida ne’e? karik ita orgullu, sa ida maka ita manang ka hetan? Ou karik triste, ita lakon los sa ida?

Tuir dadus ne’ebe iha, persentazem timor-oan konsumu tabaku husi tinan ba tinan sa’e bei-beik. Bazeia ba dadus publikasaun científika husi the Journal of American Medical Association (JAMA), ne’ebe maka publika mós iha media nasional sira semana hirak liuba, hatudu katak 33% populasaun Timor-Leste ne’e fumador. Husi total ne’e, fumador mane de’it maka nia persentazem 61%, bo’ot liu iha mundo (haré’e husi proporsionalidade).

Populasaun Timor-Leste, tuir census 2010 iha 1,2 miloens. Ida ne’e atu esplika mós katak populasaun fumador oras ne’e iha mais-menus 396,000 pesoas. Husi númeru ne’e, fumador mane de’it iha 241,560 pesoas. Realidae seluk husi dadus ne’e mos hatudu katak, timor-oan ho idade husi tinan 15 to’o 49 kuaze 94% (Mane 89,5%, Feto 4,5%) nu’udar fumador. Dadus seluk ne’ebe halo ita hotu senti estrañu liu tán, labarik minoridade fumador sira entre tinan 13 to’o 15, kuaze 50%.

Situasaun ida ne’e, lori ha’u atu tenta fó hanoin badak ida, liu husi perspetiva rua. Perspetiva ekonómia no estilus moris (life style) timor-oan sira nian.

Perspetiva Ekonómia.
Bainhira Timor-Leste hetan fali nia Ukun Rasik An iha 2002, iha momentu ne’eba kedas, “odamatan” nakloke ba ema husi nasaun seluk (emprezarius no negosiantes) atu mai. Ema husi antesedentes oin-oin hakat ona no sei kontinua mai nasaun ki’ik no foun ida ne’e. Governo kontinua dudu maka’as dezenvolvimentu atividades ekonómika. Hirak ne’e hotu ho hanoin ida de’it, atu povu nasaun doben ida ne’e hetan lalais moris di’ak.

Tuir dadus husi Central Intelligence Agency Estadus Unidos da America, GDP per kapita, ka rendimentu per kapita iha Timor-Leste iha tinan 3 ikus ne’e sa’e, maske ladún signifikante. GDP 2012 iha US $ 4,400, 2013 iha US $ 4,600 no 2014 iha 4,900.

Rendimentu per kapita ne’ebe sa’e, halo mós Poder de Compra povu Timor-Leste iha tinan 3 ikus (2012-2014) sa’e hela de’it. Iha tinan 2012, poder de compra iha Timor-Leste US $ 5.401 biliaun, 2013 sa’e ba US $ 5.693 no 2014 to’o iha US $ 6.066 biliaun (Fontes: Central Intelligence Agency.US).  Husi dadus ne’e, household consumption (kunsumu uma-kain) hetan persentazem 21,9%, as liu item konsumu sira seluk. Ida ne’e signifika sa ida? Ida ne’e signifika katak demanda Uma-Kain Timor-Leste ba konsumu bo’ot tebes. Husi oklu ekonómia nian, ida ne’e di’ak tanba bele “provoka” movimentu ekonómika iha nasaun ida ne’e positivamente.

Ita halo kalkulasaun simples ida. Bazeia ba dadus ne’ebe iha, loron ida de’it, iha Timor-Leste laran tomak, mane fumador sira gasta osan hamutuk US $ 24,156/lulun/loron). Kuandu ita multiplika ba tinan ida, mane fumador hotu gasta US $ 8,696,160/lulun/tinan. Se loron ida ema ida fuma tabaku masu ida, ho presu media US $ 1,00, maka iha tinan ida sei gasta osan hamutuk US $ 86,961,600/masu/tinan. Montante orsamentu ida ne’e kontribui 6,55% ba konsumu uma-kain.


Ida ne’e signifika sa-ida? Tanba poder de compra povu Timor-Leste sa’e, maka povu hakarak utiliza osan hirak ne’ebe sira iha hodi satisfas sira nia hakarak no neceseidades. Bainhira hakarak no necesidades bo’ot, maka prokura ou demanda mos aumenta. Agora liga ho konsumu tabaku, ne’e iha korelasaun ne’ebe forte liu ho hakarak (wants) ema idak-idak nian (life style).

Tabaku iha ni-nia merkadu propriu rasik. Tabaku, nu’udar produtu importasaun, fó mos receitas ba iha estadu Timor-Leste. Tabaku mós halo timor-oan barak ne’ebe uluk la’os “ema ida” oras ne’e sai ona “ema ruma”. Barak husi sira fa’an tabaku hahu husi masu ida, gerobak ida to’o loja bo’ot. Iha dala ninin, gerobak roda tolu sempre hamrik ho tabaku. Tanba ne’e, ha’u hanoin, husi aspeitu ekonómika (mikro), tabaku fó mós “vantagem” no “benfesiu” ba povu kbi’it laek sira atu hatutan sira nia vida, maske iha parte seluk provoka mos despezas (gastus) ne’ebe bo’ot husi konsumedores.

Estilus Moris
Nu’udar nasaun ne’ebe hetan fali nia independensia iha era mileniu (globalizasaun), timor-oan barak la’o no infrenta kedas situasaun moris ne’ebe diferente. Oferta husi merkadu global ne’ebe mai ho produtus marka oin-oin, halo timor-oan barak “nakfilak” an iha sira pensamentu no atetudi loron-loron.

Estilus moris timor-oan maioria ohin loron, iha mudansa “radikal” tebes. Mundo globalizadu iha ne’ebe buat hotu instan (fasil) no otomatiku, halo timor-oan barak “haluha” prosesu moris natural nian. Estilus moris timor-oan barak ohin loron, ita bele temin estilus konsumptivu. No estilus moris ida maka fuma tabaku ne’e duni.

Fuma tabaku, los tebes, nú’udar direitu ema idak-idak nian. La iha ema ida maka bele bandu. Dadus ne’ebe mai husi JAMA, hatudu oinsa timor-oan barak depende maka’as tebes ba tabaku. Iha konvivensia loron-loron, ita haré’e maluk fumador sira ne’e sempre utiliza termus hirak hanesan L.A = La fuma Araska (refere ba tabaku marka L.A), la fuma kakutak (hanoin) la la’o, la fuma moris senti hanesan la kompletu, ho tabaku lulun ida nia su’ar maka bele halakon stress, no liafuan seluk tán. Brevemente, ema fumador idak-idak fuma tabaku ho objetivu ne’ebe la hanesan.

Marka tabaku ne’ebe oin-oin, sai mós hanesan sasukat ba ema idak-idak iha sira nia kovive loron-loron. Marlboro, L.A Lights, Djarum Super, no seluk tan, nu’udar marka tabaku hirak ne’ebe hatudu mos oinsa ema ne’e nia karakter no moris social.

Fila fali ba Timor-Leste nu’udar nasaun fumador númeru uno. Ita hotu tenki hanoin duni, tanba númeru fumador ba labarik minoridade sira, nia persentazem to’o kedas 50%. Tinan 5 no 10 mai sira sai jovens no adultu, no sei kaer mos papel importante iha dezenvolvimentu nasaun ida ne’e nian. Se ita fiar katak, tabaku ne’e fo impaktu ne’ebe negativu ba ema nia saude, ita bele imajina katak Timor-Leste iha futuru sei ukun husi jerasaun ida oinsa los?. Tanba sa labarik idade minoridade sira sai fumador? Iha fatores barak, balun maka hanesan; hakarak atu hatudu identidade propriu nu’udar ema (mane),no  influensiadu ho ambiente konvivu loron-loron nian.

Situasaun hirak ne’e, tenki hetan atensaun ne’ebe maka sériu, la’os de’it husi governo, maibe liu-liu husi Inan-Aman, komunidade, sociedade no igreja. Situasaun ida ne’e sei sai alarma bo’ot ida ba futuru Timor-Leste iha tinan 10 ou 20 mai. Tanba se ita hotu la kuidadu, Timor-Leste sei tama iha situasaun ida pior liu ohin loron.

Konkluzaun
Númeru fumador iha Timor-Leste, liu-liu ba idade produtivu sira as tebes (94%). Rendimentu per kapita no poder de kompra iha Timor-Leste tinan 3 ikus sa’e hela de’it maske la-dún signifikante. Situasaun ida ne’e, iha korelasaun positivu ho nivel konsumu ne’ebe maka ás mos iha nasaun ida ne’e, inklui konsumu tabaku (6,55%).

Estilus moris povu iha nasaun ida ne’e, ita bele temi, gosta moris dissolutamente (Berfoya-foya). Estilus nu’udar ema (mane) ho diferensia karater, klase social no “intereses”, halo populasaun timor-oan barak “hatudu an” iha konvivensia moris loron-loron. Seidauk tán presaun moris (stress), halo timor-oan barak hili tabaku ho nia su’ar hanesan solusaun ida.

Solusaun
Dadus ne’ebe hatudu husi JAMA, atu fo hatene mai ita katak povu Timor-Leste barak (33%) maka nia moris iha dependensia ba tabaku. Tanba ne’e, jeralmente sei fo impaktu ne’ebe negativu ba saude povu Timor-Leste. Situasaun ida ne’e, obriga ita (governo) tenki buka solusaun.

Iha semana hirak liu-ba, bainhira selebra loron saude mundial, governo liu husi Ministeriu Saude hala’o ona plataforma ida konaba kampaña nasional kontra tabaku. Kampaña ida ne’e halo, ho objetivu atu oinsa prevene fuma tabaku iha nasaun ida ne’e.

Governo no publiku balun fo ona solusaun, ne’ebe bele solusiona problema fumador sira ne’e. Solusaun hirak ne’e hanesan; Regras ne’ebe bandu ema labele fuma iha fatin publiku, hasa’e tabaku nia folin, hasa’e taxa importasaun ba tabako, ou ita mos bele hamenus quota ba importasaun tabaku no bandu tabaku alta nikotina (high nicotine) tama mai merkadu Timor-Leste. Hirak ne’e hotu di’ak, maibe, tuir ha’u nia hanoin ida ne’e la-to’o.

Buat ne’ebe importante liu maka “salva” jerasaun nasaun ida ne’e husi situasaun ne’ebe pior liu iha futuru. Ha’u nia hanoin-lisuk balun, ne’ebe bele soluciona problema fumador hanesan tuir; Aktu da-uluk, Buka no ke’e sai abut problema. Ukun Na’in sira tenki buka hatene, tanba-sa maka timor-oan barak (33%), liu-liu labarik idade minoridade sira sai fumador? Ita tenki buka to’o hetan abut husi situasaun ida ne’e, “la iha ahi-su’ar se ahi la-lakan”. Daruak, Edukasaun Cívika. Importante tebes atu ita kuda kedas husi inisiu, ba timor-oan hotu, liu-liu labarik minoridade sira, konciensia konaba impaktu ne’ebe sei hetan bainhira fuma tabaku. Impaktu ekonómia (despezas) no impaktu saude. Da-tolu, Bandu no Sanksaun ka multa. Tenki iha lei ida rigorozu tebes hodi bandu no fo sanksaun ka multa ba fumador sira, liu-liu fumador idade minoridade. Implementasaun bandu no sanksaun ba fumador, dala-barak kontra-produtivu, tanba de’it implementador lei sira mos “dalaruma” mesak fumador hotu de’it, “la konsege” halo asaun konkreta ruma. Ida ne’e mos presiza hetan atensaun sériu.

Ikus.
Ita tenki hanoin duni ona nasaun ida ne’e nia destinu iha tinan 10 ou 20 mai. Tanba se-lae, ita nu’udar nasaun sei infrenta perigu bo’ot tebes iha oin. Perigu bo’ot hirak hanesan moris mukit no ki’ak aumenta ba bei-beik, dependensia sei sai maka’as liu tan, injustisa social sei buras tebar nafatin no at liu tan, nasaun ida ne’e sei ukun husi jerasaun hirak ne’ebe nakonu ho “Mal-Saude no Mal-Gastus”. Hirak ne’e hotu sei sai hanesan ameasas komun ba ita tomak.

Tanba ne’e, ita la presiza orgullu nu’udar nasaun fumador númeru uno iha mundo. Nune’e mos ita la presiza triste. lós duni katak susar tebes atu bele halakon fumador husi nasaun ida ne’e.  Maske nune’e, ita iha esperansa katak, pelu-menus, tinan 10 mai, bainhira JAMA hasai tan nia rezultadu peskiza foun, Timor-Leste bele iha ona ùltima lugar nu’udar NASAUN FUMADOR.

Ita hotu hein, katak nasaun ida ne’e sei kontinua ukun nafatin husi jerasaun ida ne’ebe la’os de’it iha kualidade (matenek) no responsabilidade (moral di’ak) ba nia-an rasik no ba nia povu, maibe mós IHA SAUDE DI’AK (mental).





E-Mail : zecunha_bcu@yahoo.com, HP, 783616888

23 December 2014

TIMOR-LESTE YOUNG LEADER TRAINING IN OKINAWA

RELATORIO

JICA YOUNG LEADERS TRAINING PROGRAM
FOR TIMOR-LESTE SMALL AND 
MEDIUM ENTERPRISES DEVELOPMENT AND TOURISM COURSE


OKINAWA-JAPAN


16 NOVEMBRO 2014
TO’O
04 DEZEMBRO 2014

A. Lia Makloke
Durante semana rua ho balun, hahu husi loron 16 Novembro to’o loron 04 Dezembro tinan 2014, Japan Agency International Cooperation (JICA) servisu hamutuk ho governo Timor-Leste haruka timorenses na’in sanulu resin sia (19) husi linha ministerio nomos Organizasaun Naun Governamental (ONG) inklui setór privadu (CCI-TL) hodi partisipa treinamentu iha Okinawa-Japan. Objetivu prinsipal husi treinamentu ne’e maka konaba The Young Leaders Training Program for Timor-Leste Small and Medium Enterprises Development and Promotion Course.
Linha ministerio/Instituisaun ne’ebe maka partisipa iha treinamentu ne’e maka;
1. Ministerio Comércio, Indústria e Ambiente ema na’in 6;
2. Ministerio Turismo ema na’in 4;
3. Secretario de Estado Para o Apoio e Promoção Sector Privado ema na’in 3;
4. Secretario de Estado Para a Politica de Formação Professional e Emprego ema na’in 2;
5. ONG Belun ema na’in 2;
6. ONG Emprezas Di’ak ema na’in 1;
7. CCI-TL ema na’in 1.

Fokus prinsipal husi treinamentu ne’e, ko’alia liu konaba dezenvolvimentu emprezas ki’ik no medium i atividades turismu iha ne’ebe maka la’o ilha ka prefecture Okinawa nian. Treinamentu ne’e rasik hala’o iha JICA Okinawa International Center (OIC) ne’ebe maka organiza husi OPAC (Okinawa Peace and Assistance Center). Atividades hirak ne’ebe hala’o iha treinamentu nia laran maka hanesan simu materia konaba lala’ok atividades emprezas ki’ik no medium inklui turismu no kooperativa agrikultura i hala’o mos observasaun ba fatin importante sira relasiona ho material ne’ebe simu.

Treinamentu konaba The Young Leaders Training Program for Timor-Leste Small and Medium Enterprises Development and Promotion Course ne’e, fo duni vantajem ne’ebe bo’ot tebes ba partisipantes hotu. Iha lisaun lubuk ida ne’ebe maka partisipantes sira aprende no hetan i sai hanesan referensia ida ne’ebe nia valor bo’ot tebes hodi dezenvolve Timor-Leste, liu-liu area emprezarial (mikro, ki’ik no medium) inklui setór turismu iha futuru.

B. Partisipantes The Young Leaders Training Program
  1. Antoninho dos Santos Oliveira MCIA Promoção e Marketing
  2. Juviel da Costa Rangel MCIA Comercio Interno
  3. Adelina de Jesus Ramos MCIA Comercio Externo
  4. Juvelino Gomes Bianco de Araujo MCIA Cooperativa, Micro e Pequenas Empresas
  5. Nelson Seixas MCIA Gabinete Vice-Ministro
  6. António José Castro da Cunha MCIA Gabinete Vice-Ministro
  7. Virginia de Jesus da Silva Secretaria de Estado Arte e Cultura -
  8. Odhavia dos Santos Secretaria de Estado Arte e Cultura -
  9. Matias Mascharenha M. Turismo -
  10. Josefina da Costa Ximenes M. Turismo -
  11. Jose Luis de Gonzaga Soares SEAPRI -
  12. Nivia Pacheco SEAPRI -
  13. Lurdes de Deus Marques SEAPRI IADE
  14. Suzana Monteiro SEPFOPE Centro Formasaun
  15. Miguel Pacheco SEPFOPE -
  16. Nuno Trindade CCI-TL -
  17. Eugenia Alves de Jesus NGO Belun -
  18. Angelina Gusmão NGO Belun -
  19. Joana Gusmão NGO Empreza DIAK -
C. Atividades.
Atividades sira ne’ebe hala’o durante treinamentu iha Okinawa maka hanesan tuir mai;
1. Hetan Materia. Durante treinamentu, partisipantes sira simu materia barak tebes. materia hirak ne’ebe maka simu, jeralmente ko’alia konaba atividades ekonomika iha Okinawa. Materia hirak ne’ebe hetan durante treinamentu maka hanesan;
a) Rekonstruksaun Okinawa Post-Funu;
b) Apoio financeira ba UKM ka emprezas ki’ik no medium iha Okinawa;
c) Oinsa halo proposta financeira ida simples no di’ak;
d) Planeamentu konaba dezenvolvimentu turismu inklui kapasitasaun rekursu humanu;
e) Promosaun konaba agrikultura Okinawa no papel Japan Agriculture Cooperatives (JA) ka Kooperativa Agrikultura Japan.

2. Halo Observasaun/Vizita. Alemde simu materia, OPAC mos lori partisipantes sira ba vizita ka observa fatin importante sira hodi hare diretamente atividades ekonomika ne’ebe maka la’o iha Okinawa. Fatin hirak ne’ebe partisipantes sira ba vizita ka observa maka hanesan;
  • Okinawa Prefectural Peace Memorial Museum;
  • Farmer’s Market ka Bazár Agrikultura iha sidade Itoman;
  • Observasaun ba iha PT. Yuntanza Murasaki-Mura;
  • Observasaun ba fabrika PT. Trim;
  • Hala’o vizita ba fatin turismu sira hanesan; Pineapple Park (Taman Nanas), Okinawa Churaumi Aquarium no observa ahu ruin (Terumbu Karang) iha tasi okos;
  • Hala’o vizita kortezia ba iha SMP Itoman.
  • Hala’o vizita ba sidade Yomitan hodi enkontru ho emprezariu joven sira iha fatin refere.

3. Atividades Home Stay. OPAC mos lori partisipantes ba hela loron rua kalan ida iha komunidade Okinawa hirak ne’ebe iha suku Yomitan. Iha okaziaun ne’e, partisipantes sira fahe grupu nén (6), kompostu husi feto grupu tolu (3) no mane grupu tolu (3).

D. Lisaun ne’ebe Aprende.
Lisaun ne’ebe aprende husi treinamentu ne’e maka hanesan tuir mai;
1. Rekonstrusaun Okinawa Post-Funu (1/4 – 23/6 1945)
a. Faktus.
  1. Okinawa hetan estragus ne’ebe maka’as tebes bainhira funu mosu durante fulan tolu nia laran.
  2. Iha Vítima barak tebes, kanek, alejadu, mate (± 200 mil).
  3. Povu Okinawa psikologikamente moris iha traumatiku ne’ebe bo’ot tebes.
  4. Povu Okinawa investe maka’as tebes iha rekursu humanu paska funu.
  5. Povu (Governo) Okinawa harii no estabelese museum ba paz.

b. Lisaun ne’ebe aprende.
  1. Iha espiritu no dejeizu ne’ebe bo’ot tebes hodi hader husi destroisaun ka estragus no traumatiku.
  2. Povu Okinawa Hakribit Funu (Violensia) Hadomi Paz (Dame).
  3. Moris ba Futuru la’os pasadu ou hanoin ba oin la’os ba kotuk.

2. Hakerek Proposta
a. Faktus. –

b. Lisaun ne’ebe aprende.
  1. Oinsa hakerek proposta ho fasil no simples.
  2. Oinsa halo analiza problema ne’ebe simples bainhira hakerek proposta.
  3. Aprende konaba métodu hakerek ABCD (Audiences, Behaviors, Conditions, Degrees
  4. Apoio Financeira ba Emprezas Ki’ik no Media.
a. Faktus.
  1. Eziste duni emprezas ki’ik no medium iha Okinawa.
  2. Iha dalan tolu hodi apoiu financeira ba UKM; Apoiu direta liu husi investimentu, Apoiu indereta liu husi banku (kreditu), no subsidiu husi governo.
  3. Eziste Okinawa Credit Guarantee Coorporation.
  4. Jurus husi Okinawa Credit Guarantee Coorporation 1%.
  5. Jurus ka funan ba kreditu 2,17% ne’ebe determina husi governo Okinawa.

b. Lisaun ne’ebe aprende.
  1. Governo fo atensaun ne’ebe bo’ot povu emprezarial sira hala’o sira nia atividades negosiu.
  2. Governo no Banku fo garantia ba idea negosiu ne’ebe inovativu atu bele implementa.

4. Kooperativa Agrikultura
a. Faktus.
  1. Eziste Kooperativa Agrikultura iha Okinawa.
  2. Eziste JA (Japan Agriculture Cooperative) nu’udar organizasaun mahon ba agrikultur sira iha Japan jeralmente.
  3. Agrikultur sira iha suku ida-ida organizadu iha organizasaun mahon ne’ebe maka hanaran Sokhokai.
  4. Eziste bazaar agrikultura ne’ebe simu no fa’an produtus husi agrikultor sira hotu.
  5. Povu agrikultor hotu hetan atendementu ne’ebe hanesan no justu.

b. Lisaun ne’ebe aprende.
  1. Prefecture Okinawa fo garantia ba produsaun povu agrikultor Okinawa hotu ho presu ne’ebe justu.
  2. Povu agrikultor Okinawa animadu no dezafiadu liu tan hala’o sira nia vida nu’udar agrikultor hodi hasa’e produsaun agrikola nian.
5. Turismu/Hospitalidade.
a. Faktus.
  1. Turismu nu’udar area ne’ebe fo rendimentu ka income maka’as ka bo’ot liu hotu ba prefecture Okinawa.
  2. Eziste fatin turistiku barak ho vista ne’ebe furak.
  3. Eziste hotel barak tebes iha Okinawa.
  4. Povu Okinawa iha Hospitalidade ne’ebe bo’ot.

b. Lisaun ne’ebe aprende.
  1. Maneiras ka dalan ne’ebe prefecture Okinawa utiliza hodi atrai turista (Domestik no Estranjeirus).
  2. Tour bus wisata.
  3. Oinsa prefecture Okinawa eleva no optimaliza arte no kultura hodi atrai turista sira.

6. Home Stay
a. Faktus.
  1. Eziste familia Home Stay ne’ebe organizadu.
  2.  Eziste varius tipus familia Home Stay hanesan; Agrikultor, Arte moris, etc.
b. Lisaun ne’ebe aprende.
  1. Familiar no nakloke ba ema estranjeirus.
  2. Neon bo’ot no laran luak hodi fahe esperensia ba ema estranjeirus.
E. Planu Asaun.
Bazeia ba faktus no lisaun ne’ebe maka hetan no aprende, nune’e partisipantes The Young Leaders Training Program for Timor-Leste Small and Medium Enterprises Development and Promotion Course estebelese planu asaun hanesan tuir mai:
  1. Apoiu organizasaun mikro no ki’ik iha Timor-Leste hodi estabelese programa apoiu kreditu (mikro) ba emprezarius mikro no ki’ik sira
  2. Hala’o no fasilita treinamentu, formasaun no kapasitasaun konaba oinsa hakerek proposta hodi hetan imprestimu ka kreditu osan.
  3. Hala’o kooperasaun no servisu hamutuk ho ministerio no institusaun ka organizasaun relevantes sira hodi harii no dezenvolve atividades emprezas mikro no ki’ik sira iha Timor-Leste inklui estabelese bazaar kalan (night market).
  4. Hala’o kooperasaun no servisu hamutuk ho ministerio no institusaun ka organizasaun relevantes sira hodi fo treinamentu, formasaun no kapasitasaun konaba hospitalidade.
  5. Hala’o workshop ka seminario konaba dezenvolvimentu emprezas mikro no ki’ik inklui konaba turismu arte no kultura Timor-Leste.
  6. Hala’o kooperasaun no servisu hamutuk ho ministerio no institusaun ka organizasaun relevantes sira hodi realiza feira (pameran) konaba produtus potensial povu agrikultor inklui produtus arte no kultura ne’ebe iha valor turistiku no merkadoria.

F. Rekomendasaun.
Bazeia ba lisaun ne’ebe aprende no planu asaun ne’ebe iha, nune’e ami partisipantes The Young Leaders Training for Timor-Leste Small and Medium Enterprises Development and Promotion Course hato’o rekomendasaun hanesan tuir mai;
  1. Rekomenda ba Membros do Governo husi ministerio relevantes, lideres NGO’s no Setor Privado (CCI-TL) atu bele fo atensaun ne’ebe bo’ot ba dezenvolvimentu emprezas mikro, ki’ik no mediu inklui turismu (arte no kultura) iha Timor-Leste.
  2. Rekomenda ba Membros do Governo husi ministerio relevantes, lideres NGO’s no Setor Privado (CCI-TL) atu bele tur hamutuk iha enkontru official ruma hodi diskute konaba mekanismu ou métodu di’ak liu ba dezenvolvimentu emprezas mikro, ki’ik no mediu inklui turismu iha Timor-Leste.
  3. Rekomenda ba Membros do Governo husi ministerio relevantes, lideres NGO’s no Setor Privado (CCI-TL) atu bele tur hamutuk hodi harii no estabelese Instituisaun Seguru Kreditu (Lembaga Penjamin Kredit) nune’e bele fasilita atividades negosiu ho fasil, lais no seguru.
  4. Rekomenda ba Membros do Governo husi ministerio relevantes, lideres NGO’s no Setor Privado (CCI-TL) atu bele tur hamutuk hodi estabelese bazaar agrikultor nu’udar meus ida hodi bele fo garantia ba produsaun agrikola iha Timor-Leste.
  5. Rekomenda ba Membros do Governo husi ministerio relevantes, lideres NGO’s no Setor Privado (CCI-TL) atu bele tur hamutuk hodi estabelese bazaar kalan nu’udar meus ida hodi bele promove produtus local no kreatividades arte i kultura no iha tempu hanesan atrai mos turista hodi halo sidade (Dili) sai movimentadu iha tempu kalan.
  6. Rekomenda ba Membros do Governo husi ministerio relevantes, lideres NGO’s no Setor Privado (CCI-TL) atu bele fo oportunidade ba partisipantes The Young Leaders Training for Timor-Leste Small and Medium Enterprises Development and Promotion Course hodi bele implementa planu asaun ne’ebe halo hamutuk ona.
G. Lia Maktaka
Dezenvolvimentu emprezas mikro, ki’ik no mediu inklui setor turismu iha Timor-Leste, importante tebes nu’udar meus ida atu bele hasa’e krescimentu ekonomia iha rai laran. Bainhira emprezas mikro, ki’ik no mediu inklui fatin turistiku sira dezenvolve an ho di’ak, maka bele kontribui mos ba iha redusaun ema mukit no ki’ak ne’ebe oras nia porsentajem as tebes iha Timor-Leste.
Atu bele atinji metas hirak ne’e, nune’e, entidades hotu tantu Governo, NGO’s, no setor privadu (CCI-TL) presiza tur hamutuk fo liman no ko’alia ba malu, konaba oinsa meus ka métodu ne’ebe di’ak liu hodi bele kore povu Timor-Leste tomak husi mukit no ki’ak.
Ita hotu iha esperansa katak, bainhira entidades tomak hamutuk iha hanoin no hakarak ne’ebe hanesan, maka sei halo mudansa ne’ebe positivu ba moris di’ak povu Timor-Leste tomak, liu husi dezenvolvimentu atividades emprezas mikro, ki’ik no mediu inklui atividades turistika (arte no kultura).
Ita hotu fiar kata, bainhira atu atinji metas hirak ne’e hotu, maka palvras hirak ne’e sai hanesan save importante i determinante, maka MATENEK, BADINAS NO DISIPLINA.




ANTONIO JOSE CASTRO DA CUNHA
TEAM LEADER


  1. Antoninho dos Santos Oliveira
  2. Juviel da Costa Rangel
  3. Adelina de Jesus Ramos
  4. Juvelino Gomes Bianco de Araujo
  5. Nelson Seixas
  6. Virginia de Jesus da Silva
  7. Odhavia dos Santos
  8. Matias Mascharenha
  9. Josefina da Costa Ximenes
  10. Jose Luis de Gonzaga Soares
  11. Nivia Pacheco
  12. Lurdes de Deus Marques
  13. Suzana Monteiro
  14. Miguel Pacheco
  15. Nuno Trindade
  16. Eugenia Alves de Jesus
  17. Angelina Gusmão
  18. Joana Gusmão

28 October 2014

ATU HASA’E KRESCIMENTU EKONÓMIA (Sa Ida Maka Timor-Leste Nu’udar Nasaun Presiza Halo?)



ATU HASA’E KRESCIMENTU EKONÓMIA
(Sa Ida Maka Timor-Leste Nu’udar Nasaun Presiza Halo?)


Hakerek Na’in; António JC da Cunha

(Observador Dezenvovlimentu Emprezas Mikro no Ki’ik
Atual Assessor iha Gabinete Vice-Ministro MCIA)
                E-Mail: zecunha_bcu@yahoo.com


A.     Lia Makloke
Vizaun prinsipal husi Plano Estrategico de Desenvolvimento Nacional (PEDN) 2011 – 2030, maka atu hasa’e kualidade moris povu timorenses tomak husi mukit no ki’ak ba iha nivel moris ho rendimentu medio-Alto. Ida ne’e signifika katak, iha 2030, rendimentu per kapita povu timorenses maka entre US$ 3,946.00 to’o US$ 12,195.00. Ida ne’e atu hateten mos katak, povu Timor-Leste presiza moris iha nivel krescimentu ekonómia ne’ebe às.

Atu bele atinji vizaun bo’ot ida ne’e, maka presiza tebes duni estabelese atividades ekonómia naun petrolifera ida sustentavel no diversifikada. Ida ne’e atu fo hanoin mos katak, entidades hotu Timor-Leste nian, liu-liu setór estatal/publiku, setór kooperativa no setór privadu presiza hanoin alternative seluk no la lika ona depende demais ba receitas husi petroleo nian, maibe buka atu halo ekspansaun ba atividades setór ekonómia sira seluk, liu husi modernizasaun setór Agricola, fortifikasaun setór turismu, hasa’e kualidade atividades setór privadu no industrias nacionais, i nei-neik maibe bei-beik, dezenvolve kualidade emprezas mikro no ki’ik timorenses sira nian.

Maluk le’e na’in sira, artigu opiniaun ida ne’e, hakerek na’in sei foka liu ba iha sa ida maka Timor-Leste nu’udar nasaun presiza halo atu bele hasa’e krescimentu ekonómia nasional.

B.      Definisaun Krescimentu Ekonómia.

krescimentu ekonómia tuir ensiklopedia livre katak prosesu mudansa kondisaun ekonómia nasaun ida nian ne’ebe iha sustentabilidade hodi atinji metas ne’ebe maka di’ak liu durante periodu ruma.

Krescimentu ekonómia nu’udar sasukat ida prinsipal no importante tebes hodi avalia nivel moris povu iha nasaun sira mundu ne’e. Liu husi krescimentu ekonómia, ita bele sukat, karik nasaun ida bele tama iha kategoria nasaun avansadu (nasaun 1o mundu), nasaun dezenvolvidu ka komesa avansadu (nasaun 2o mundu) ka nasaun ki’ik/ sub-dezenvolvidu (nasaun 3o mundu).

Estados Unidos da America, Japaõ, Alemanha, nu’udar ezemplu nasaun tolu ne’ebe tama iha kategoria nasaun avansadu sira (nasaun 1o mundu) i Xina, India no Singapura nu’udar ezemplu nasaun tolu ne’ebe tama iha nasaun dezenvolvidu ka komesa avansadu (nasaun 20 mundu).

Tuir matenek na’in balun, ne’ebe maka hakerek na’in sita, hateten katak, krescimentu ekonómia nasaun ida nian ne’e influensia husi variabel hirak hanesan; Gross National Product (GNP), konfiansa ba dezempenhu governo no sistema pólitika, nivel pobreza (ema ki’ak), no nivel krescimentu ba populasaun. No ba Timor-Leste, tuir Diresaun Nacional Politika Ekonómia, Diresaun Jeral Finansa Estado, Ministerio de Finanças (Fevereiro 2013) nian katak krescimentu ekonómia determina husi faktores sira hanesan; Investimentu Fízika/Stok Kapital, Kapital Humanu, no Total Fator Produtividades.

Tuir mai hakerek na’in hakarak atu halo analiza simples ida konaba oinsa maka atu hasa’e krescimentu ekonómia nasional bazeia ba iha variabel no indikadores determinante ne’ebe maka iha bazeia ba Gross National Product (GNP), konfiansa ba dezempenhu governo no sistema pólitika, nivel pobreza (ema ki’ak), no nivel krescimentu ba populasaun.;

Gross National Product (GNP).

Gross National Product ka Produtu Nacional Bruto (PNB) inklui valor produtus iha forma bens no serviços ne’ebe maka produs husi populasaun nasaun ida (nacional) durante tinan ida, inklui produsaun bens e serviços ne’ebe produs husi sidadaun nasional ne’ebe hela iha rai li’ur, maibe la inklui produsaun ne’ebe maka emprezas estrangeira hala’o iha area nasaun refere. Iha artigu ida ne’e, hakerek na’in sei hare ba iha Gross Domestic Product (GDP) Timor-Leste.

Tuir livro Timor-Leste National Accounts 2004-2010 ne’ebe produs husi Ministerio de Finanças, hakerek katak periodu tinan 2010, Gross National Income (GNI) US $ 3,167, kompostu husi oil sector US $ 2,110 ka 67% no non-oil sector US $ 1,057 ka 33%. Bainhira ita hare fali iha GDP Timor-Leste, jeralmente, ekonómia Timor-Leste iha 4, 130, kompostu husi oil sector US $ 3, 2555 ka 79% no non-oil sector US $ 875 ka 21%. Dadus ida ne’e atu hateten mai ita katak, Timor-Leste to’o ohin loron sei depende maka’as tebes iha receitas husi petróleu (mina & gas).

Tuir dadus husi index mundi hatudu katak GDP Timor-Leste hahu husi 2011 to’o 2013 sempre deminui (tu’un). GDP 2011 iha 12%, GDP 2012 iha 8,3% no GDP 2013 iha 8,1%, no bazeia ba dadus husi Asian Development Bank (ADB) krescimentu GDP sa’e fali ba iha 8,5% iha Abril 2014. Dadus husi index mundi no ADB ne’e, la iha separasaun konaba oil sector no non-oil sector. Maske nune’e, hakerek na’in hakarak sita ba le’e na’in sira hotu katak, entidades hotu iha Timor-Leste, liu-liu governo presiza duni ona buka alternativa ekonómika seluk hodi hasa’e krescimentu ekonómia Timor-Leste.

Konfiansa ba Dezempenho Governo no konfiansa pólitika.

Konfiansa ba iha dezempenho governo no konfiansa pólitika, nu’udar fatór determinante ida ba iha krescimentu ekonómia nasional. Liga ba iha kontekstu Timor-Leste ohin loron, V Governo Konstitusional estabelese husi partidu tolu ne’ebe maka hetan asentu iha parlamentu hanesan CNRT, PD, no Frente-Mundança, hodi forma Governo Bloku Koligasaun.
Tinan rua liu ona V Governo Konstitusional servi nasaun doben RDTL.  Iha progresu balun ne’ebe maka povu senti dau-dauk ona, maske ita mos konsiente katak iha buat barak maka seidauk los. Durante tinan rua nia laran, hakerek na’in observa katak publiku, liu-liu NGO’s no partidu opoziasaun FRETILIN fo notas mean ba iha dezempenho governo bloku koligasaun. Iha jornal nasional sira (22/10/2014) deputada husi Bankada FRETILIN Sr. Estanislau Aleixo da Silva katak orsamentu OJE kuaze tinan 6,571,895,409 la fo impaktu ba iha dezenvolvimentu ekonómia iha rai laran. Dezenvolvimentu iha Timor-Leste ne’ebe maka sei la’o nei-neik tebes, sai hanesan preukupasaun bo’ot ba povu tomak hodi hamosu dúvidas atu atinji metas 2030 nian.
Maske nune’e, hakerek na’in konsiente katak povu maioria sei iha konfiansa pólitika ba Bloku Koligasaun no kontinua tau fiar nafatin ba V Governo Konstitusional atu hadi’ak krescimentu ekonómia iha Timor-Leste. Maske iha fulan hirak liu ba, isu sira konaba rezignasaun Primeiro Ministro Xanana Gusmão no remodelasaun maka’as tebes, maibe bloku koligasaun kontinua metin nafatin hodi servisu hamutuk dezenvolve ekonómia iha nasaun doben ida ne’e.
Nivel Pobreza

Relatoriu husi Global Hunger Index (GHI) ne’ebe hatu’ur Timor-Leste nu’udar nasaun ne’ebe maka nia povu hamlaha, i númeru povu mukit no ki’ak ne’ebe nia porsentazem to’o 41%, sai hanesan sasukat ida ne’ebe maka hatudu katak nivel pobreza ka ema ki’ak iha Timor-Leste sei ás tebes.
Tuir hanoin husi matenek na’in balun, hateten katak povu kbi’it laek bele fahe ba kategoria tolu (3) maka hanesan; mukit, ki’ak no atu ki’ak. Mukit katak populasaun hirak ne’ebe moris iha linha pobreza nia okos no susar tebes atu hetan rendimentu hodi sustenta sira nia moris loron-loron. Ki’ak katak populasaun hirak ne’ebe hetan ona rendimentu, maibe rendimentu ne’ebe sira hetan la to’o hodi utiliza ba sira nia atividades loron-loron. No besik atu ki’ak katak populasaun hirak ne’ebe hetan rendimentu ona, maibe rendimentu ne’ebe sira hetan natón para hodi hán de’it.
Tuir dadus husi Timor-Leste Labour Force Survey 2010 (TLLFS) hatudu katak fontes rendimentu ba uma kain sira iha Timor-Leste ne’e 51% husi atividades agrikultura no peska. Mais ou menus 64% populasaun iha uma kain nia rendimentu / salariu menus husi US $ 200 (Dollar Americano Atus Rua) kada fulan. Husi 64% populasaun, iha uma kain hamutuk 23% populasaun nia rendimentu/salariu menus US $ 50 (Dollar Americano Lima Nolu).
Hanesan ita hotu hatene ona, atividades ne’ebe maka hala’o husi agrikultor no peskador sira barak liu maka hodi ba konsumu rasik ou ho liafuan seluk ita temin dehan atividades subsistensia. Nune’e, entidades hotu Timor-Leste nian presiza servisu maka’as hodi bele atinji metas 2030, katak krescimentu ekonómia per kapita povu timorenses sei to’o iha nivel mediu-alto.


      Nivel Krescimentu Populasaun
Nivel krescimentu populasaun Timor-Leste husi tinan ba tinan sempre aumenta hela de’it.  Tuir dadus husi Banku Mundial Asia Leste nian no Pacific Economic hakerek katak total populasaun to’o iha Abril 2014 ne’e hamutuk 1,2 miliaun, ho nivel agregadu krescimentu populasaun porsentu 2.9 (2.9%). Bazeia ba Diresaun Nacional Estatistica husi Ministerio das Finanças iha livro Timor-Leste em Númeru liu husi projeksaun populasaun hatudu katak iha tinan 2010 populasaun Timor-Leste iha 1,066,409, ne’ebe maka tinan-tinan númeru populsaun sempre aumenta entre 2.9% to’o 3.0%. Tuir dadus husi census ne’e mos hatudu katak, númeru populasaun ho idade entre tinan 0 to’o tinan 15  maka porsentu bo’ot liu hotu ho nia porsentazem hamutuk 44,8% ka 515.203 populsoens.
Krescimentu populasaun liga ba iha krescimentu ekonómia, sai hanesan forsa de trabalho ida ne’ebe maka bele kontribui maka’as hodi servisu ba iha dezenvolvimentu ekonómia nasaun ida nian. Tuir dadus husi Timor-Leste Labour Force Survey 2010 (TLLFS 2010) hatudu katak  populasaun ne’ebe maka nia idade tinan 15 ba leten bazeia ba census 2010 hamutuk 627,000. Husi total populasaun ne’e, fahe ba parte rua maka forsa de trabalho (labour force) iha 262,000 no sira ne’ebe la ativu iha 366,000. Forsa de trabalho fahe fali ba parte rua, hirak ne’ebe servisu iha 252,000 no hirak ne’ebe la hetan servisu iha 9,000. Hirak ne’ebe maka servisu ne’e maioria tuir dadus TLLFS 2010 nu’udar agrikultor no peskador 51%. No iha dadus ikus Setembro 2014, DNE ministerio finansas relata katak númeru dezempregu iha Timor-Leste oras ne’e sa’e ona ba iha 16 mil populasoens.
Bazeia ba dadus ne’e, hatudu katak forsa de trabalho Timor-Leste sei menus tebes, nune’e presiza iha alternativa kampu de servisu hodi bele akumula hotu idade produtivu timorenses nian.

3. Sa ida Maka Timor-Leste nu’udar Nasaun presiza halo?

Bazeia ba konstituisaun Republica Democratica de Timor-Leste artigu 138 hateten katak Timor-Leste iha orgaun tolu maka nu’udar autor prinsipal ba dezenvolvimentu ekonómia nasional, maka hanesan Setór Publico (governo), setór privado, no setór kooperativa. Atu bele hasa’e krescimentu ekonómia iha nasaun doben ida ne’e, presiza iha dezempeñu ne’ebe maka di’ak husi orgaun prinsipal tolu ne’ebe refere. Maluk le’e na’in sira, mai ita hare hamutuk tók sa ida maka setór publiku, setór privado, no setór kooperativa presiza halo;
Setór Publiku.

Iha kontekstu dezenvolvimentu ekonómia Timor-Leste ohin loron, setór públiku hatudu papel ne’ebe importante tebes iha prosesu hotu krescimentu ekonómia nasaun nian. Iha dékade ikus Timor-Leste nia ukun an ne’e, setór públiku maka sai nu’udar autor prinsipal. Dezenvolvimentu infrastrutura bazika hanesan estradas, pontes no elektrisidades ne’ebe hala’o husi Ministerio das Obras Publica, dezenvolvimentu ekonómia komunitaria ne’ebe hala’o husi Ministerio Comércio, Indústria e Ambiente, no dezenvolvimentu kapital humanu ne’ebe hala’o husi Ministerio da Edukasaun. Maske nune’e, dezenvolvimentu ne’ebe maka ohin loron la’o dau-dauk, seidauk atinji metas ne’ebe ita hotu hakarak katak povu nia moris di’ak.
Fontes orsamentu ne’ebe maka governo iha, sei depende maka’as tebes Orsamentu Jeral Estadu, ne’ebe maka 95% sei foti husi receitas petroleum nian (3%) no iha 5% de’it maka mai husi receitas non petroliferu. Iha tinan rua ikus ne’e, ita hare dezenvolvimentu infrastrutura, ekonomia no edukasaun la’o maka’as tebes. Maibe buat hirak ne’e hotu seidauk bele responde necesidades povu timorenses sira hotu.
Nune’e, sa ida maka setór publiku presiza halo?
1.      Fokus ba obras servisu tuir kompetensia membrus do governo idak-idak ne’ebe maka deside ona iha konsellu ministro bazeia ba dekretu lei N0. 41/2012. Bazeia ba indikadores ne’ebe maka hakerek na’in esplika uluk ona, pontu ida hatudu katak, dezempenho governo sei ki’ik tebes atu bele atinji metas ba moris di’ak povu nian. Hakerek na’in hare no observa katak kauza hirak ne’e bele mosu tamba dala ruma governante sira servisu ultrapasa tiha kompetensia ne’ebe maka sira iha.
2.      Had’ia linha koordenasaun no komunikasaun entre linha ministerial. Koordenasaun no komunikasaun entre linha ministerial presiza tebes duni atu hadi’a di’ak liu tán. Durante ne’e ita hotu bele hare no senti katak linha koordenasaun no komunikasaun entre ministerio relevantes la dún la’o di’ak. Hakerek na’in nia hare no observasaun katak dala barak entre ministerio ida ho ministerio hanesan halo fali kompetisaun ba malu. Katak ministerio ida ne’ebe maka nia ezekusaun bo’ot liu.
3.      Servisu ba iha interese no nesesidade povu nian, la’os ba interese no nesesidade partidaria ka grupu nian. Governante sira hotu, hanesan le’e na’in sira hatene ona, nia atensedentes mai husi partidu pólitiku. Sai ona segredu publiku katak, governante barak fo prioridade bo’ot liu sira nia grupu partidaria, duke ba publiku em jeral. Apoiu neebe governo haraik liu husi subvensoens publika, ita bele temin 60% ba kolegas no amigus grupus partidaria no 40% de’it maka povu ne’ebe necesitadu duni.
4.      Estabelese leis no regulamentus ne’ebe maka kria ambitu de kompetividades no justu ba entidades hotu timorenses nian, nune’e bele kontribui ba iha krescimentu dezenvovlimentu ekonómia nasional.
5.      Haburas prinsipiu Double D ka Dúdu no Dáda. Ida ne’e atu hateten katak governo presiza dúdu no dada emprezas no kooperativa hirak ne’ebe maka iha kapasidade no prospero di’ak iha futuru.
6.      Haraik dalan ne’ebe bo’ot liu tan ba setór privadu, emprezas mikro no emprezas ki’ik, inklui setór kooperativa Timor-Leste tuir prinsipiu profesionalismu, hodi hola parte ativu iha prosesu dezenvolvimentu nasional. Governo presiza hanoin ona atu fó oportunidade ba setor privadu no kooperativa, iha aktividades ekonómika ne’ebe dala barak nia jestaun bainhira hala’o husi parte governo la hatudu efisiensia no efikasia. Governo presiza onéstu ho limitasaun kapasidade ne’ebe iha. Iha kontekstu dezenvolvimentu ekonómia nasional ne’e, hakerek na’in prefere liu atu governo bele fo oportunidade ne’ebe bo’ot liu ba autor industrial, komersial, emprezas mikro no emprezas ki’ik Timor-Leste.

Setór Privadu
Prezensa Câmara Comércio Industria Timor-Leste (CCI-TL) iha tinan lima ikus ne’e, hatudu duni sira nia papel ne’ebe importante no ativu nu’udar parseiru prinsipal governo nian. Maske nune’e, hanesan setór publiku, setór privadu Timor-Leste mos seidauk hatudu dezempenhu ne’ebe maka postivu iha prosesu dezenvolvimentu ekonómia nasional.
Maluk le’e na’in sira, dezempenhu setór privadu Timor-Leste menus tebes, tamba maioria husi emprezariu nasional sira halai liu iha area konstrusaun civil (fíziku). Ida ne’e signifika mos katak, setór privadu Timor-Leste maioria sei hein liu projectu fíziku ne’ebe maka (sei) oferese husi governo. To’o ohin loron ita seidauk hare esforsu tomak seitor privadu Timor-Leste liu husi CCI-TL hodi dezenvolve atividades industrial, komersial, emprezas mikro no emprezas ki’ik Timor-Leste. nune’e, atu bele kontribui ba dezenvolvimentu ekonómia nasional, nune’e buat ne’ebe setór privadu Timor-Leste presiza halo maka hanesan tuir mai;
1.      Muda mentalidade dependensia ba independensia (indo = mandiri/berdikari), liu-liu halakon dependensia ba iha projectu fíziku husi governo.
2.      Fokus ba aktividades ekonómika hirak ne’ebe bele garante sustentabilidade ekonómika hanesan; atividades industrial, komersial, emprezas mikro no emprezas ki’ik.
3.      Haburas karakter empreendedorismu nu’udar prinsipiu prinsipal husi autor industrial, komersial emprezas mikro no emprezask ki’ik timorenses hotu.
4.      Presiza kria diversifikasaun ba atividades emprezarial ne’ebe maka bele garante sustentabilidae ekonómika husi autor emprezas hirak ne’e rasik.
5.      Autor emprezas (setór privadu) timorenses presiza tebes konsolida an intermus de organizasaun, administrasaun no jestaun.
6.      Kria no haraik oportunidade empregu ba povu timorenses tomak. Tuir dadus ne’ebe registu iha Diresaun Nacional Komérsiu Internu, hatudu katak númeru emprezas ne’ebe maka oras ne’e iha mais ou menu onze mil ital. ida ne’e nu’udar forsa bo’ot ida, ne’ebe maka bele absorve hotu forsa trabalho sira iha Timor-Leste. Se ita bazeia ba iha dadus dezempregu 16 mil ne’ebe iha, maka karik onze mil ital emprezas ne’e haraik servisu ba mínimu forsa de trabalho na’in rua, maka bele akumula hotu ona (11.000*2=22.000). se karik, forsa trabalho ne’ebe iha bele akumula hotu husi emprezas ne’ebe eziste, hakerek na’in fiar tebes katak sei bele fó kontribuisaun ne’ebe maksímu ba iha krescimentu ekonómia Timor-Leste nian.

Setór Kooperativa
Iha tinan rua (2) ikus ne’e, setór kooperativa Timor-Leste hatudu progresu ne’ebe positivu tebes. Tuir dadus husi Gabinete Vice-Ministro MCIA no Diresaun Nacional Cooperativa, Micro e Pequenas Empresas hatudu katak oras ne’e númeru kooperativa iha Timor-Leste atinji ona 152, ne’ebe kompostu husi kooperativa Terceira grau ka Confederação Nacional das Cooperativa de Timor-Leste iha ida, kooperativa Segundo grau ka Federasaun Nasional Kooperativa iha 4, maka hanesan Federasaun Kooperativa Peska Atauro, Federasaun Kooperativa Multisektoral Liquiça, Federesaun Kooperativa Agricola (C-SALT) no Federasaun Kooperativa Kreditu Hanai Malu i kooperativa primeiro grau iha 147.
Kooperativa nu’udar klibur husi mínimu ema na’in 15 ne’ebe maka iha hanoin no interese hanesan halibur hamutuk hodi hala’o atividades ekonómika. Oras ne’e, iha Timor-Leste, kooperativa kreditu ne’ebe domina husi Credit Union maka barak liu iha Timor-Leste. atividades prinsipal husi CU maka rai no impresta osan. Maske nune’e, kontribuisaun CU ba iha krescimentu ekonómia nasional ita seidauk hare hetan. Kooperativa sira seluk hanesan; Agricola, peska, multisektoral no sira seluk foin maka hahu hakbi’it sira nia an. Prezensa husi federasaun kooperativa ne’ebe iha, sei kontribui maka’as liu ba iha progresu kooperativa primeiro grau sira, nune’e ikus mai bele hasa’e krescimentu ekonómia iha rai laran. Nune’e, atu hasa’e krescimentu ekonómia iha rai laran (Timor-Lestse), sa ida maka setór kooperativa presiza halo?
1.      Kooperativa Timor-Leste presiza sai lalais husi situasaun inferior ne’ebe durante ne’e metin iha sira nia lét.
2.      Kooperativa presiza konsolida an intermus de organizasaun, administrasaun no jestaun.
3.      Kooperativista sira presiza hanoin atu kria atividades negosiu nu’udar parte ida husi atividades kooperativa. Signifika katak presiza iha diversifikasaun de atividades.
4.      Kooperativa presiza ona kuda espiritu empreendedorismu iha kakutak membrus idak-idak.
5.      Kooperativista sira presiza garante nafatin neutralidade, independensia no sustentabilidade. Signifika katak kooperativista sira la bele lori kooperativa nu’udar organizasaun ba iha intereses partidu pólitiku.

Nu’udar klibur husi ema kbi’it laek sira, kooperativa iha duni papel ida prinsipal no importante tebes hodi hamenus ou se bele halakon mukit no ki’ak iha Timor-Leste.

Konkluzaun
Plano Estrategico de Desenvolvimento Nacional 2011-2030 (PEDN) sai hanesan metás prinsipal ba autor ekonómiku hotu hodi atinji krescimentu per kapita mediu-alto (US$ 3,946.00 to’o US$ 12,195.00). Atu bele atinji metas hirak ne’e hotu, maka presiza iha atensaun ne’ebe maka’as ba variabel no indikadores hirak hanesan, hasa’e GDP no GNI per kapita, hadi’a dezempenho governo no konfiansa pólitika, hatu’un númeru probeza ka ema ki’ak, no fortifika kualidade krescimentu populasaun timorenses.
Nune’e, autor prinsipal dezenvolvimentu ekonómia nasional ne’ebe tutela ba orgaun vital tolu hanesan; setór publiku, setór privadu no setór kooperativa presiza tebes fo liman ba malu liu husi parseria, ne’ebe maka hametin husi koordenasaun no komunikasaun ne’ebe sólidu.
Setór publiku presiza servisu tuir tarefas servisu ne’ebe deside ona iha konsellu ministro bazeia ba dekretu lei 41/2012. Setór privadu no kooperativa Timor-Leste presiza tebes ona atu konsolida an intermus de organizasaun, administrasaun no jestaun. Atu taka artigu ida ne’e, hakerek na’in sei hato’o lia fuan murak ne’ebe maka ema matenek na’in sira sempre hateten     nu’udar refeksaun ba ita hotu “ O SEI KU’U SA IDA MAKA O KÚDA”.

NB. Artigu ida ne’e nu’udar opiniaun privadu no la reprezenta instituisaun ruma.