JANELA CIENSIA

OPINI (18) EDUKASAUN (14) DESPORTO (13) EKONOMIA (13) Poema (11) POLITICA (10) HISTORIA (4)
Showing posts with label HISTORIA. Show all posts
Showing posts with label HISTORIA. Show all posts

11 August 2016

Historia Lekisera

LEKISERA IHA MEMORIA NIA LARAN
(Lekisera: “Moris Hahu Historia, Mate Historia Hotu Ona”)

Hosi: Antonio J. Castro da Cunha
E-Mail: zecunha_bcu@yahoo.com


Artigu ida ne’e ha’u hakerek atu bele lembra fali ba ita hotu memoria konaba papel ne’ebe Señor Germinino Amaral ne’ebe maka kuñesidu ho naran Lekisera halo ona ba Timor-Leste. Memoria balun ha’u lembra bainhira enkontru diretamente ho nia no memoria seluk ha’u sita hosi Excelência Abel Ximenes Larisina atual Vise-Ministru Edukasaun nu’udar belun di’ak, la’os de’it iha tempu di’ak maibe mos iha tempu susar nia laran. Ha’u mos hetan informasaun balun hosi Engeñeru Mateus Maia nu’udar familia Lekisera nian i hanesan mos docente iha East Timor Coffee Institute (ETCI).

Loron 13 julho 2016, lalehan iha Dili leten nakukun los. Kalohan metan taka rai no udan mos turuk nei-neik no sai maka’as hodi habokon cidade Dili. Loron ne’e, sai loron ida ne’ebe triste tebes ba familia bo’ot Cooperativa Café Timor (CCT) no mos ba Timor-Leste, tanba lakon ema matenek ida ne’ebe maka nia moris tomak dedika ba dezenvolvimentu kooperativa iha nasaun doben ida ne’e.

Germinino Amaral ne’ebe kuñesidu mos ho naran Lekisera, timoroan ida ne’ebe moris iha Ermera. Hafoin liu hosi luta naruk kontra moras ne’ebe nia hetan, ikus mai tenki husik hela sofrimentu hirak ne’e hotu no fila hikas ba moris hakmatek iha Aman Maromak nia kadunan Santo. Mate ne’e certu no klaru, maibe oinsa, halo nusa no bainhira, hirak ne’e hotu hanesan misteriu ida ba ita ema moris.

Publiku dala-ruma ladun hatene semak Germinino Amaral-Lekisera, maibe ema ne’ebe kuñese nia hatene sa-ida maka nia halo ona hodi kontribui ba Timor-Leste liu hosi nia matenek, servisu maka’as no badinas, esperensia, lideransa no dedikasaun tomak. Liu hosi organizasaun Cooperativa Café Timor, nia hatudu vizaun konaba dezenvolvimentu ekonomia iha nasaun doben ida ne’e.

Nu’udar joven jerasaun foin moris, ha’u ladun kuñese di’ak personalidade hosi Lekisera. Maibe ha’u hasoru nia dalabarak ona, liu-liu iha atividades hirak ne’ebe ligadu ho kooperativa. Iha ha’u nia memoria, Lekisera individu ida ne’ebe simples, humilde no iha komitmentu i dedikasaun tomak ba nia servisu.

Ha’u sei lembra iha tinan 2013, Excelência Abel Ximenes Larisina atual hanesan Vise-Ministru MKIA, konvida no envolve señor Lekisera iha enkontru ne’ebe diskute konaba estabelesimentu Federasaun no Kofenderasaun Kooperativa.

Iha momentu ne’eba, ha’u altura hanesan Chefe Gabinete Vise-Ministru MCIA, akompaña no haré’e oinsa Lekisera nia komitmentu, nia vizaun, nia mehi ba dezenvolvimentu kooperativa iha Timor-Leste. Ami enkontru dala rua, ideas inovativas barak maka Sr. Lekisera hato’o.

Maibe, distinu hateten oin seluk. Señor Lekisera hetan moras (stroke) ne’ebe maka halo nia tenki deskansa barak liu iha uma. Maske nune’e, hanoin, mehi, vizaun no entuziasmu ne’ebe Lekisera iha konaba Kooperativa la deskansa no kontinua la’o nafatin.

Ministeriu Komersiu Industria no Ambiente, liu hosi Gabinete Vise-Ministru kontinua nafatin nia hanoin sira ne’e no ikus mai konsege estabelese duni Federasaun Kooperativa 3 (tolu) hanesan Federasaun Kooperativa Peska Atauro, Federasaun Multisektoral Tokodede Liquiça no Federasaun Kooperativa CSALT i ikus liu harii Confederação Nacional das Cooperativa de Timor-Leste (CNCTL).

Biografia Badak Lekisera
Lekisera (kódiku funu), ne’ebe ho naran sarani Germinino Amaral dos Reis moris iha Biluli, Poetete-Ermera 24 Novembro 1954. Lekisera nu’udar oan dauluk hosi Aman Francisco Mau Klao Martins Amaral no Inan Maria Antonia Amaral.

Tinan 1976 to’o 1980, iha inisiasaun okupasaun rezim Indonesia, Lekisera sai hanesan mestri ne’ebe hanorin iha postu administrativu Ermera. Hahu tinan 1981 to’o 1994, Lekisera simu kna’ar hanesan Presidente Koperasi Unit Desa (KUD) Ermera.

Iha tinan 1994, hamutuk ho nia belun di’ak Abel Ximenes Larisina, sira inisia kolaborasaun no parceria ho Nacional Coopertive Bussines Asociation (NCBA) hodi lori organizasaun Amerikana ne’e tama mai hala’o atividades kooperativa iha Timor-Leste. ida ne’e hanesan estrategia klandestina ne’ebe sira halo atu lori nasaun Amerika bele hatene besik liutan situasaun real iha Timor-Leste momentu ne’eba. Liu hosi matenek, servisu maka’as no esperensia hotu ne’ebe maka Lekisera iha, ikus nia eleitu nu’udar presidente Pusat Kooperasi Unit Desa ou PUSKUD hahu 1994 to’o 1999.

Iha momentu ne’eba, aproveita nia pozisaun nu’udar Presidente PUSKUD, Lekisera hamutuk ho nia belun di’ak Abel Ximenes Larisina haruka timoroan atus tolu (300) resin hodi kontinua sira nia estudu iha Jawa-Indonesia. Hanoin estrategia ida tan ne’ebe sira halo hodi prepara futuru lideransa timoroan.

Provas hatudu katak timoroan atus tolu (300) resin ne’ebe sira (Germinino Lekisera no Abel Larisina) haruka, oras ne’ebe okupa pozisaun mesak importante de’it iha Timor-Leste.  Iha Señor Jose Agostinho Belo atual Presidente CNE, Estevão Belo Reitor UNDIL, Augusto Sores, Reitor IOB, Marcio Lay Diretor Nacional Comercio no pesoal lubuk ida tan ne’ebe maka oras ne’e servisu no okupa pozisaun importante seluk iha instituisaun sira iha Timor-Leste hanesan BCTL, BNCTL, Banku Mandiri no seluk tan.

Hafoin 1999, bainhira maioria (98%) povo Timor-Leste deside hodi “fahe malu” ho Indonesia, Lekisera kontinua nia obra iha area kooperativa. Liu hosi kontinuasaun parceria ho NCBA, Lekisera hamrik nu’udar fundador prinsipal ba iha estabelesimentu Cooperativa Café Timor (CCT) ne’ebe oras ne’e dezenvolve an nu’udar organizasaun bo’ot iha Timor-Leste.

Mehi Lekisera nian ida de’it, maka oinsa bele eleva ekonomia povu agrikultur sira. Liu hosi lideransa Lekisera, CCT hahu organiza aktividades agrikultores kafé hotu ne’ebe sei tradisional atu bele transforma an sai agrikultores café organika iha era ukun rasik-an ida ne’e.

Lekisera eleitu nu’udar Presidente CCT iha 2005 to’o 2009 no re-eleitu hikas to’o dala rua hosi periodu 2009 – 2015 no 2015 - 2021. Ida ne’e hanesan provas ne’ebe hatudu ba ita hotu konaba oinsa kapasidade no kualidade ne’ebe Lekisera iha. Kapasidade lideransa no kualidade iha jestaun.

Durante lidera CCT, Lekisera kontribui maka’as tebes ba dezenvolvimentu ekonomia povu ki’ik sira, liu-liu iha area Ermera no Maubessi. Tinan-tinan, bainhira tempu kúda no kú’u kafé, CCT sempre fo servisu no rekruta temporariamente familia kbi’it laek kuaze rihun tolu (3000) hodi servisu iha to’os CCT nian. Objetivu ida de’it, oinsa maka familia kbi’it la’ek sira bele hetan netik rendimentu oituan hodi hadi’a no sustenta ekonomia familia.

Povu Ermera no Maubessi bele konfirma. Liu hosi atividades kúda no kú’u kafé, sira bele haruka oan sira ba eskola to’o nivel edukasaun ne’ebe as (licenciadu, mestrado no doutoradu). Pensamentu ne’ebe simples maibe iha impaktu ne’ebe bo’ot,maka oinsa bele eleva povu kbi’it la’ek sira nia rendimentu hosi mukit no ki’ak ba rendimentu sustentavel.

Nu’udar sidadaun ne’ebe hala’o atividades ekonomika, Lekisera la iha no la hari’i empreza mesak. Maibe, sa ida maka nia halo ona haraik kontribuisaun ne’ebe bo’ot tebes hodi hadi’a populasaun nian moris. Atividades ekonomika barak hala’o ona, hahu hosi prosesamentu kafé (organika), produsaun kafé to’o prosesamentu no habokur karau. Kafé organika Timor, oras ne’e eksporta ona ba nasuan barak hanesan America, China, Japan, Portugal, Australia no nasaun seluk tan.

Iha lideransa Lekisera nian, CCT mos hari’i klinika ida ne’ebe maka hanaran Clinica Café Timor (CCT). Klinika CCT nian ne’e fo asistensia medika gratuita ba membrus tomak, inklui mos ba populasaun sira seluk. Timoroan barak hetan benefisiu hosi ezistensia CCT.

Kontribuisaun bo’ot seluk ne’ebe Lekisera husik hela ba Timor-Leste, maka liu hosi Fundação Café Laher estabelese Academia de Café de Timor-Leste ne’ebe ikus mai sai nu’udar instituisaun ensinu superior akreditadu no muda naran sai East Timor Cofee Institute (ETCI). Instituisaun ida ne’e lokaliza iha Gleno-Ermera. Oras ne’e ETCI komesa dezenvolve an dau-dauk ona, hetan ona nia sustentabilidade no gradua ona licensiadu lubuk ida.

Iha kampanye presidensial 2012, Lekisera sai nu’udar presidente ba ekipa susesu Jeneral Taur Matan Ruak. Nu’udar presidente ekipa susesu iha kapanye presidensial, Lekisera halo esforsu barak ne’ebe maka ikus mai Jeneral Taur Matan Ruak eleitu duni nu’udar Presidente da Republica ba nasaun doben ida ne’e.

Iha tempu okupasaun Indonesia, nu’udar timoroan ne’ebe hadomi rai ida ne’e, Lekisera mos partisipa iha atividades klandestina hodi luta hasoru invasor Indonesio sira. Papel prinsipal liu ne’ebe nia hala’o nu’udar ema klandestina, ida maka  bainhira Komando Regiaun IV fo fiar ba nia hodi reprezenta LIURAI sira husi Timor-Timur ba tuir reuniaun konaba Liurai sira nian iha Portugal no Macau iha tinan 1998. Kontribuisaun hotu ne’ebe Lekisera halo ona, estado rekuñese no ho kondekorasaun Ordem Nicolau Lobato grau II.

Hanoin Ikus
Germinino Amaral-Lekisera oras ne’e la hamutuk ona ho ita hotu. Biar nune’e obra bo’ot ne’ebe nia halo ona no husik hela sei kontinua metin iha ema barak nia memoria. Cooperativa Café Timor kontinua sai bo’ot ba nafitn. Nune’e mos East Timor Coffee Institute (ETCI). Hanoin, vizaun, dedikasaun no exemplu tomak ne’ebe Lekisera halo ona durante nia moris, sei sai hanesan lisaun-moris ba Timor-Leste nia oan tomak atu bele aprende no banati tuir.

Ita hotu konciente katak kontribuisaun tomak ne’ebe maka Lekisera halo ona ba Timor-Leste desde tempu okupasaun Indonesia liu hosi KUD, PUSKUD no ikus mai hosi CCT iha era ukun rasik-an, husik hela obra ida ne’ebe sei metin iha ema barak nia memoria. Lekisera husik hela oan na’in 9 (sia), mane na’in 6 (nén) no feto na’in 3 (tolu), maun alin na’in 2 (rua) no feton na’in 1(ida).


Naran Germinino Amaral alias Lekisera sei la temi de’it hosi oan, bei-oan, kompañeru no familia bo’ot CCT, maibe sei temi mos hosi Timor-Leste oan tomak. Hanesan motto ne’ebe Lekisera husik hela ba ita hotu “Moris Hahu Historia, Mate Historia Hotu Ona”. Maibe, ba ema hotu ne’ebe hatene no kuñese di’ak personalidade Lekisera nian sei konciente no hateten nune’e “ Lekisera, Maske o mate ona maibe historia ne’ebe o hahu ona sei la mate”. Adeus, descansa em paz.

25 November 2015

INDEPENDENSIA TIMOR-LESTE

TINAN 40 INDEPENDENSIA NASIONAL
(Tanba Sa Timor-Leste Sei DEPENDENSIA Nafatin?)
                     
Husi:         António J. Castro da Cunha


Fulan ida ne’e relasiona 28 Novembro 1975, Timor-Leste sei selebra komemora loron independensia ba tinan 40. Selebrasaun ne’ebe maka sei halo hamutuk ho Tinan 500 Portugues sira “deskobre” Timor. Festeza ba loron importante rua ne’e sei halo iha rai ketang, enclave Oeccuse. Fokus komemorasaun halo iha ne’eba, tanba konforme historia bainhira Portugues sira deskobre Ilha Timor ne’e, tama uluk maka iha Oecusse-Lifau. Los ka lae husik ba historiador sira maka hakerek historia, tanba to’o agora sei iha pro-no kontra. Maibe, ha’u sei la ko’alia konaba tinan 500. Ha’u hakarak atu fokus de’it ba sa ida maka Timor-Leste hetan ona iha tinan 40 nia independensia nasional ne’e.

Bainhira ha’u hateke fali ba kotuk oituan, iha tinan 40 liu ba. Ha’u bele imajina sa-ida maka akontese iha momentu ne’eba iha fulan Novembro ne’e. Historia husi autor moris no filmajen balun hatudu sa ida maka mosu iha tempu ne’eba. PROKLAMASAUN UNILATERALMENTE TIMOR-LESTE sai nasaun INDEPENDENTE. Frente Revolusionario Timor-Leste Independente (FRETILIN) sai hanesan autor prinsipal. Ida ne’e maka historia. No la iha jerasaun ida maka sei bele nega historia ida ne’e. Autor sira iha tempu ne’eba, oras ne’e barak maka sei moris no sei lidera hela nasaun ida ne’e.

Maibe, tinan husi proklamasaun ida ne’eba la naruk. Hafoin deklarasaun ne’e, loron balun de’it rezim Indonesia tama ona Dili ho bombardiamentu, lalehan no tasi. 7 Desembro 1975 nu’udar inisiasaun historia negra ba povu aswain tomak. Tanba ne’e, Independensia ne’ebe deklara tiha ona tengki kontinua ukun iha ai-laran, fatuk ku’ak no foho leten sira Timor-Leste nian. Durante tinan 24 nia laran, Timor-oan aswain sira luta maka’as tebes atu bele defende ukun rasik an ne’ebe maka proklamadu tiha ona. Tinan 24 liu ona. Laloran sofrementu iha rezim Indonesia nia liman mos hotu ona. Ohin loron, Timor-Leste tama ona iha era ukun rasik an. Ukun an iha era globalizasaun nia laran.

Tinan 40 ona Timor-Leste eziste hanesan nasaun ida ho naran Republica Democratica de Timor-Leste. Tinan 24 nia laran moris iha “lalatak-metan” rezim Indonesia nian. Durante periudu ne’e, mundu internasional hanesan “haluha” tiha sofrementu no direitu povu nasaun ida ne’e. depois ida ne’e, tinan 3 Timor-Leste tama iha tempu tranzisaun UNTAET no tinan 13 moris ona iha restaurasaun laran i internasionalmente hetan rekoñesementu ONU. Ita hotu orgullu ho atinjimentu ida ne’e. Perguntas maka ne’e, durante tinan 40 ne’e sa-ida maka Timor-Leste halo no hetan ona?

TINAN 24 IHA REZIM INDONESIA
Iha tinan 24 nia laran, independensia ne’ebe proklamadu iha 1975 tengki “husik” ba rezim Indonesia nia liman. Durante tinan 24 nia laran, timor-oan tengki simu konsekuensia sai “desperdiçado” ou oan-ki’ak iha nia uma rasik. Maske nune’e, la signifika katak Timor-Leste nu’udar nasaun la eziste iha momentu ne’eba. Husi ai-laran, foho-leten no fatuk-ko’ak, lider sira nasaun ne’e kontinua “ukun”, orienta funu no “lidera” nia povu aswain sira ho klandestinidade.

Tinan 24 nia laran, nu’udar periudu ne’ebe difisil tebes ba timor-oan aswain hotu. Maibe, liu husi determinasaun no korajem aswain hotu, konsege ultrapasa duni periudu negra ne’e. Iha historia traisaun barak entre timor-oan, ne’ebe maka halo timor-oan sira fila oho fali malu. Maske nune’e, ho lemma Mate ka Moris Ukun Rasik An no UNIDADE NACIONAL entre Frente Armada, Frente Diplomasia no Frente Klandestina objetivu final INDEPENDENSIA TOTAL metin iha liman.

Timor-Leste ikus mai tama duni iha faze foun ida. Faze ne’ebe pela primiera vez povu timor-oan tomak “la-senti” tan presaun husi kolonialista sira. Mundu internasional lolo liman mai, liu husi United Nation Transition Administration of East Timor (UNTAE). Tinan 3 nia laran, mundu internasional apoiu Timor-Leste hodi prepara an tama ba iha faze Independensia total. No ohin loron, tanba de’it maturidade politika jerasaun 75 sira nian, konsege lori nasaun ida ne’e eziste ho nia plus no minus ne’ebe sempre akompaña hamutuk.

POST KONSULTA POPULAR
Hahu husi 20 Maio 2002 to’o mai, tinan 13 liu ona Timor-Leste hamrik ho orgullu nu’udar nasaun soberanu ida. Iha tinan 10 nia laran (2002 – 2012) mundo internasional liu husi UNMIT (United Nation Mission in Timor-Leste). No tinan 3 ikus ne’e, ita bele temi, Timor-Leste “kaer rasik nia kuda talin”. Timor-Leste sai nasaun ki’ik iha era milineum, ne’ebe nia beleza atrai intereses mundu internasional hodi hakat besik mai.

Riku-soin natureza sai hanesa fator plus ne’ebe bele “fo moris” mai timor-oan tomak. tinan-tinan governo sempre foti 3% husi total receitas mina nian ne’ebe tama ba iha kofre estadu. Politika utilizasaun Dollar Amerikanu hanesan moeda ba politika interasaun ekonomia, sai mos hanesan “pontus forte” ida ne’ebe maka atrai interese komunidade internasional hodi hakbesik an mai buka moris iha nasaun ki’ik ida ne’e.

Tinan 16 ona hafoin konsulta popular 1999. Oras ne’e Timor-Leste tama ona ba iha situasaun moris no ambiente ne’ebe diferente tebes. Durante periodu tinan 16 ne’e mos, Timor-Leste hasoru progresu no avansu ne’ebe maka positivu maske seidauk signifikativu. Dezenvolvimentu iha area oin-oin komesa la’o. Dezenvolvimentu ekonomia, infrastrutura, saude no edukasaun hahu hakat ho pasu ne’ebe nei-neik i certeja. Maske nune’e, ha’u nia observasaun nota katak, prosesu hirak ne’e hotu halo Timor-Leste sei hakat iha situasaun DEPENDENSIA nia laran.

Ha’u bele sala. Maibe realidade ida ne’e maka ha’u nota. DEPENDENSIA iha INDENPENDENSIA nia laran. Dependensia ba ekonomia husi rai liur, dependensia ba teknologia husi rai liur, dependensia ba telekomunikasaun no informasuan husi rai liur, dependensia ba rekursu ema kualifikadu husi rai liur no lala’ok dependensia seluk tan. Ida ne’e maka situasaun real ne’ebe Timor-Leste “sei kontinua” infrenta, bainhira la iha hanoin ida estratejiku hodi minimiza situasaun ida ne’e. Hanesan ita hotu hatene, ekonomia maka sai hanesan sasukat prinsipal atu bele sukat bem estar povu nasaun ida nian. Teknologia maka sai hanesan sinal hodi valoriza dezenvolvimentu iha nasaun independente ida. No telekomunikisaun i informasaun maka sai hanesan tilun no matan hodi aprecia karater no progresu husi povu iha nasuan ida.

Politika nakloke an (aberta) ba prezensa estrangeirus, maske iha parte ida lori impaktu positivu ba dezenvolvimentu ekonomia nasaun nian, maibe iha parte seluk kria mos dependensia ne’ebe bo’ot tebes. Emprezariu no negosiante barak maka tama mai iha Timor-Leste iha tinan 5 ikus ne’e. Ha’u la iha dadus fiksu, maibe ita hotu bele observa iha dalan-dalan sira kapital Dili no municipius nian.

Maske ita konciente katak, iha tinan 10 ikus ne’e dezenvolvimentu ekonomia la’o lais tebes, teknologia mos komesa avansu i telekomunikasaun no informasaun mos hahu dezenvolve dau-dauk, maibe ita bele husu ba malu, se maka autor prinsipal husi prosesu hirak ne’e hotu? Se-mak oras ne’e volante hela ekonomia, teknologia i telekomunikasaun no informasaun iha nasaun ida ne’e? Xinezas, Javanesas, Malainezas, Portugezas, Australianas, Brazileiras mai naba-naba. Balun mai halo “investimentu”, maibe barak liu hanesan negosiante ki’ik. Sira mai ho kapital no koñesementu ne’ebe di’ak liu. Ita hotu bele observa Iha Dili laran ne’e, husi Becora to’o Comoro, se maka nu’udar autor ekonomia prinsipal iha ne’eba? Perguntas mai ha’u maka ne’e, sera que ida ne’e maka situasaun ne’ebe jerasaun 75 hakarak?

ESPERANSA BA JERASAUN 75
Jerasaun 75 hahoris ona nasaun ida ne’e. Nasaun ne’ebe ita hotu ho orgullu temi nia naran Republica Democratica de Timor-Leste (RDTL). Kompozisaun ukun nasaun RDTL ohin loron ne’e furak tebes. Kombinasaun entre Jerasaun 75 no “Jerasaun Foun”. Ha’u sempre konsidera katak jerasaun 75 maka jerasaun ne’ebe hatu’ur lisaun barak konaba nasionalismu no patriotismu ba nasaun.

Lisaun sira ne’ebe sei presiza nafatin banati husi jerasaun ba jerasaun nasaun ida ne’e nian. Maibe, lisaun hirak ne’e sei la iha folin (valor) bainhira povu kontinua moris iha desequilibriu (mukit, ki’ak no beik) no dependensia nia laran. Lisaun hirak ne’e sei la iha folin (valor) bainhira jovens (jerasaun ukun rasik an) kontinua “ataka malu” no “sei kro’at i meik ba malu”. Maske nune’e, ha’u fiar katak jerasaun 75 sei la husik situasaun ida ne’e kontinua mosu iha futuru.

Timor-oan tomak oras ne’e dau-dauk nia matan hateke hela ba enclave Oecusse, la’os tanba iha ne’eba sei realiza SELEBRASAUN TINAN 500 Portugues “deskobre Timor” no iha tempu hanesan selebra mos tinan 40 Independensia RDTL nian. Maibe, liu-liu tanba oras ne’e “projetu” bo’ot ida hala’o hela iha Oecusse, ne’ebe ita temin ZEESM. Na’i ulun sira esplika dehan ZEESM hanesan odamatan no hakat inisial ida hodi hadi’a povu nia moris no kore dependensia ne’ebe oras sei bo’ot tebes. Projetu tasi mane mos “la’o” hela iha prosesu nia laran. No atu alkansa “mehi moris di’ak” ne’e, governu hasai (ona) miliaun ba milaun hodi financia. Ita hotu sei la hatene, mehi hirak ne’e bele hetan susesu ou failansu.

Timor-Leste nia fontes receitas prinsipal ne’ebe sai hanesan respiratoriu ba dezenvolvimentu nasional oras ne’e tama ona iha pontus ne’ebe kritiku. Mina iha zona bayu undang no kitan besik atu maran ona. Analizador mina sira dehan 2021 mina iha bayu undang no kitan maran ona. Receitas husi mina mos la barak ona, tanba folin mina iha mundu oras monu maka’as tebes ($ 45/barrel). Maske receitas mina nian sei iha level $16 - $17 billoens, maibe ekonomista sira balun dehan ida ne’e so to’o de’t tinan 5 ba oin. Ha’u predisaun sei utiliza to’o tinan 10 tan. Maibe perguntas maka ne’e. se-karik situasaun hanesan ne’e mosu duni, sa-ida maka (jerasaun 75) sira sei halo hodi prevene?



IKUS
Tempu ba jerasaun 75 atu liu dau-dauk ona. Tinan 5 ou 10 tan, totalmente RDTL sei kontinua ukun husi jerasaun “foun” sira. Maske nune’e, Konfiansa ba jerasaun 75 sira ne’ebe maka mos sei “lidera” hela nasaun ida ne’e kontinua bo’ot nafatin atu bele lori povu Timor-Leste ultrapasa situasaun difisil ida ne’e. Los duni katak, estrategia atu bele prevene “krize” financeira ne’ebe privisiveis sei mosu iha tinan-tinan sira tuir mai la hanesan ho estratejia funu nian. Maibe iha prinsipiu mundu modernu nian, estratejia ne’ebe utiliza iha tempu funu maka ohin loron adopta iha prosesu dezenvolvimentu organizasoens inklui nasaun barak.

Estratejia atu Timor-Leste ultrapasa situasaun hirak ne’e, hakerek hotu ona iha “Biblia” PEDN 2011 - 2030. “Biblia” bo’ot Plano Estrategiku Dezenvolvimentu Nasional, sei sai hanesan fundamentu ida forte atu Timor-Leste nu’udar nasaun bele atinji nia mehi iha 2030, “Povu tomak moris iha nivel ekonomia MEDIU-ALTU”. Ida ne’e maka esperansa povu tomak ba jerasaun 75 sira. Esperansa atu bele kore DEPENDENSIA ne’ebe oras ne’e “forte liu tan” iha INDEPENDENSIA nia laran.

Ha’u nia lia-menon ida ba jerasaun 75 sira iha selebrasaun tinan 40 Independensia Timor-Leste; “Ami jerasaun ukun rasik an ne’e, agradese tanba imi fo ona mai ami nasuan ho nia Bandeira ne’ebe bonita tebes, iha Konstituisaun ne’ebe di’ak tebes, iha instituisaun soberania ne’ebe forte tebes, no Hino nasional ne’ebe halo ami kanta ho orgullu. Ami mos agradese tanba iha tinan 13 ita nia restaurasaun independensia ne’e, PNTL no F-FDTL metin ba dau-dauk ona, maske “oho-malu” entre timor-oan mos sei mosu iha fatin-fatin. Hau nia perguntas ne’e; “Sa-ida tan maka imi (jerasaun 75) sei husik hela mai ami jerasaun ukun rasik an ida ne’e?

Atu taka artigu ida ne’e, ha’u hakarak foti lisaun murak mean ida ne’ebe husik hela husi filósofu famozu, Xineza naran Tao Te Ching, Lao Tsu ne’ebe hanorin/hateten nune’e         “SA-IDA MAKA HARI’I ONA HO FORTE SEI LA-NAKSOBU. SA-IDA MAKA KAER ONA HO METIN SEI LA-LAKON. HIRAK NE’E HOTU SEI HETAN RESPEITU HUSI JERASAUN BA JERASAUN”.


“OBRIGADO BARAK BA FUNDADORES NASAUN RDTL no ASWAIN HOTU e PARABENS BA POVU TIMOR-LESTE TOMAK…..TINAN 40 ONA!!!!!”



Notas; Artigu ida ne’e nu’udar perspetiva/opiniaun pesoal no la reprezenta fatin ne’ebe ha’u hakna’ar an ba. Ha’u agora servisu iha Ministeriu Edukasaun Gabinete Vise-Ministru II.

28 August 2015

FUNU TIMOR

FUNU TIMOR: HAHU 1975-DETERMINA 1999

(Ema Ida Historia Ida Presiza Komunga Husi Jerasaun ba Jerasaun)

Husi: António J. Castro da Cunha


Selebrasaun aniversariu Forcas Armadas da Libertação Nacional Timor-Leste (FALINTIL) ba dala 40, iha 20 Agostu liu ba, selebra ho tema prinsipal “EMA IDA HISTORIA IDA”. Historia FALINTIL, hanesan memoria osan mean ne’ebe murak tebes, ne’ebe mosu husi prinsipiu fundamental ida maka defende soberania RDTL no tane as dignidade povu timoroan hotu.

Ita hotu akompaña ona historia ne’ebe lider bo’ot FRETILIN Marii Alkatiri no lider sira seluk konta iha celebrasaun tinan 40 FALINTIL nian. Hirak ne’e hotu sei sai hanesan memoria murak ba jerasaun (foun) ida ne’e, hodi hatutan mos husi tempu ba tempu.

Tuir historia, funu hahu ho golpe husi UDT no kontra golpe husi FRETILIN. Iha kontra golpe, mosu FALINTIL ne’ebe inisia husi lider bo’ot sira hanesan Nicolao Lobato, Marii Alkatiri, Tiago Lobato. Iha funu laran, Historia FALINTIL hahu iha Mota Ulun 15 Agostu, “batizadu” iha Aisirimou-Aileu 17 Agostu no konsolidadu i reforsadu husi komponentes hotu iha 20 Agostu 1975.

FALINTIL sai bo’ot, solidu no forte ho lideransa lider historiku Kay Rala Xanana Gusmão. Durante tinan 24 nia laran FALINTIL sai liman kro’at povu terus no sofre na’in sira. FALINTIL maka IKAN no POVU maka WÉ. Lider bo’ot sira FALINTIL nian, hahu husi Kay Rala Xanana Gusmão, Nino Koni Santana (Saudozo), David Alex Daitula (Saudozo), Taur Matan Ruak, Lere Anan Timur, Falur Rate Laek, no komandante bo’ot seluk tan. Sira idak-idak iha historia rasik, ne’ebe presiza jerasaun foun sira atu hatene.

Maluk le’e na’in sira hotu, tebes duni, Timor-Leste la’o ho historia ne’ebe úniku iha mundo. Frente tolu, ne’ebe sólidu no metin i iha unidade no fraternidade ne’ebe as, luta ba libertasaun povu ida ne’e husi sofrementu, torturasaun, mate no hamlaha. Frente Armada (FALINTIL), Frente Klandestina (Joventude Loriku Aswain), no Frente Diplomasia. Liu husi sira nia sakrifisiu, determinasaun no dedikasaun ne’ebe bo’ot, ikus mai lori duni povu rai murak ida ne’e to’o iha loron historiku 30 Agostu 1999. No durante periodu 24 nia laran, masakre barak mosu. Hahu husi masakre Marabia, masakre Kraras, masakre Santa Cruz no maskre seluk tan ne’ebe maka “sei subar” hela iha aswain barak nia memoria.

Hafoin hakat liu situasaun ne'ebe difisil tebes,hahu husi 1975, ikus mai, povu hotu konsege duni to'o iha rohan ba esperansa husi luta naruk libertasaun nacional iha 1999. Maske nune'e, iha prosesu hakat nia rohan ne'e, sofrementu timoroan la hotu no senti maka'as liu tan. Masakre mosu fatin-fatin, iha sikun hotu teritoriu Timor-Leste. Kanek-alezadu, lakon forsadu, mate forsadu, lakon familia, hela fatin, refugia forsadu, sai hanesan ha-han loron-loron iha noticias hotu, nacionais no internacionais.

Maluk sira hotu, tinan sanolu resin nen (l6) liu ba, ita hotu moris situasaun ne'ebe pániku no ta'uk tanba teror i intimidasaun husi Milisia Pro-Otonomia. Iha tempu ne’eba, dala ida tan, timoroan ho timoroan hatudu liman hodi sei kro’at no meik ba malu.

Besi Merah Putih, LAKSAUR, MAHIDI, ALFA, AITARAK nu’udar grupo pro-otonomia ne’ebe lori teror no intimidasaun, ameasas no oho-forsadu, na’ok no sunu. Masakre Liquica, masakre Covalima, masakre Lautem no masakre barak seluk tan, nu'udar rezultadu pólitika assasinatu karater timoroan pro-ukun rasik an husi grupo hirak ne’ebe mensiona iha leten.

Maske nune'e, pólitika ida ne'e la hamate ahi liberdade ne'ebe lakan nabilan los ona iha timoroan aswain ida-idak nia neon. Espiritu aswain FALINTIL, " Mate ka Moris Ukun Rasik An", hanesan loro-matan ne'ebe leno nafatin konciencia timoroan aswain hotu, atu la ta'uk, la hakiduk no la haksumik husi liberdade ne'ebe rabat los ona iha mata-laran. OJETIL, OPJELATIL, FITUN, SAGRADA FAMILIA, DEWAN SOLIDARITAS, RENETIL no grupo aswain seluk tan, nu’udar grupo joventude loriku aswain ne’ebe defende prinsipiu “MATE KA MORIS UKUN RASIK AN”.


Maluk le’e na’in sira hotu, luta naruk aswain FALINTIL no povu lutador hotu, ne'ebe maka sempre hamaluk terus no sofrementu povuk ki'ik kbi'it laek ida ne’e, ni-nia rohan to'o duni ona iha momentu ne'eba. 27 Janeiro 1999, Presidente Indonezia, B.J Habibie, tanba la tahan ho presaun ne'ebe bo'ot tebes husi komunidade internacional no ONU, ikus mai foti desizaun fo opsaun rua ba timoroan sira hotu, "OTONOMIA ka UKUN RASIK AN".


Durante fulan 4 nia laran (Janeiro to'o Maio), timoroan aswain hotu moris iha teror no intimidasaun nia laran. Teror fizika no psikologica, ne'ebe maka lansa husi milisia otonomista sira, halo timoroan aswain hotu haksumik, maibe la tauk. Esperansa durante tempu barak nia laran, ikus mai to'o duni. ONU nia reprezentante to'o duni iha Timor-Leste.

5 Maio 1999, United Nation Mission in East Timor (UNAMET), lideradu husi Ian Martin sama ain iha Timor-Leste. Povu aswain sira haklalak, basa-liman, hako'ak malu, tanis-kontenti, tanba fiar katak liberdade to'o duni ona. Maske nune'e, teror no intimidasaun kontinua lansa nafatin husi milisi pro-otonomia sira. Maibe, timoroan aswain sira la hakfodak ona. Fiar Ukun Rasik An ne'ebe besik tebes ona, halakon sentimentu ta'uk povu no joventude loriku aswain sira hotu. 

Knanuk heroiku " O hele le, O hele la.......O mane, Ha'u Mane Se Ta'uk Se" halo joventude heroiku loriku aswain sira hotu iha teritoriu laran aten brani tebes defende soberania no dignidade rai doben ida ne'e. 

Ikus mai, loron ne'ebe ita hotu hein mos to'o. 30 Agostu 1999, loron ne'ebe nakonu ho historia heroiku husi povu terus na'in sira hotu. Dader, rai sei nakukun, povu hotu, ho atitude heroiku, brani tebes, hakat husi uma ba fatin votasaun. Laloran sofrementu, ne’ebe troka ba mai, halo timoroan aswain tomak ho pacensia no kalma, husi segundos ba minutus no horas, povu aswain ida-ida tama ba kabine votasaun, lori pregu mágico tu'u ba bandeira CNRT, hodi hakilar iha laran "VIVA TIMOR-LESTE".

Hafoin votasaun, maske fiar metin katak nia rezultadu maka UKUN RASIK AN, maibe povu timoroan hotu hein ho laran taridu. Taridu ba teror no intimidasaun i ameasas ne’ebe mosu husi milisia pro-otonomia sira.

Loron hístoriku ne'e mos to'o mai. 4 Setembro 1999, rezultadu hatudu katak 78, 20%, timoroan hili dalan UKUN RASIK AN no 21, 80% hili opsaun OTONOMIA. Timoroan aswain hotu haklalak, haksolok no hananu, hako'ak malu, tanis ho mata wen kontenti nian. Maibe, kontenti hirak ne'e iha minutus nia laran de'it. Tanba, hafoin ida ne'e, ahi su'ar metan komesa sa'e, sunu no halo motuk cidade sira iha teritoriu laran. Povu aswain rihun ba rihun, halai husik hela sira nia horik fatin, ha-ses an iha foho no ai-laran fuik sira Timor-Leste nian, hare husi do'ok, buat hotu rahun hakdasak hanesan ho rai.

Iha fatin-fatin sira ha-ses an ba ne’e, povu timoroan tomak kontinua hela iha taridu nia laran. Ida-ida husu ba malu, “sofrementu ida ne’e, karik sei lori tan tempu naruk?”. Maibe laran taridu ne’ebe iha, la lori tempu naruk. Iha loron 20 Setembro 1999, International Force for East Timor (INTERFET) lideradu husi forsa Australia to’o iha Dili. Povu timoroan aswain hotu haksolok, haklalak no agradese ba Aman Maromak. INTERFET mosu hanesan “Anju Salvador”, ne’ebe tama husi lalehan no tasi. Hahu husi 20 Setembro 1999, timoroan hotu moris iha liberdade ne’ebe maka dók husi teror, intimidasaun, siumes no deskonfiansa ba malu.

Maske nune’e, ha’u hanoin, buat ne’ebe importante liu husi diskrisaun hirak ne’e hotu, katak historia ida ne’e, nu’udar prosesu ida ba timoroan hotu hodi hetan fali nia dignidade no moris hanesan ema iha nasaun soberania ida nia laran, ne’ebe hanaran RDTL.

Maluk le’e na’in sira hotu, diskrisaun badak ne’e nu’udar rezumu husi historia naruk luta libertasaun RDTL nian. No rezumu ne’e mos do’ok tebes husi liafuan kompletu. Maibe, buat ne’ebe ha’u deskreve ne’e, mai husi historia ne’ebe luta dor (Lider Hístoriku) sira konta ona iha media sira no buat ne’ebe ha’u hatene i infrenta diretamente, liu-liu iha périudu entre 1997 to’o 1999 nu’udar estudantes universitariu ne’ebe hola parte mos iha organizasaun rezistencia estudantil (IMPPETTU no RENETIL) iha Jawa-Surabaya-Indonesia no FKMPPB (Forum Komunikasi Mahasiswa Putra-Putri Baucau).

Bainhira ita konta historia, ita ko’alia buat ne’ebe akontese liu ona. At mos akontese liu ona, di’ak mos akontese liu ona. Maske nune’e, lisaun ne’ebe di’ak, ita tenki komunga nafatin husi jerasaun ba jerasaun no lisaun ne’ebe at tenki husik hela hotu.
Lisaun ne’ebe di’ak, sei hamosu espiritu nacionalismu no patriotismu husi jerasaun ba jerasaun, nune’e bele kontribui positivamente ba dezenvolvimentu nasaun doben RDTL. Funu Na’in luta dor no lider historiku sira sempre hateten nune’e, “Liberta Patria (nasaun) hotu ona, Liberta Povu seidauk”.

Tebes, Ita ida-ida, povu ASWAIN hotu moris ho nia historia rasik. No tanba ne’e, ita bele konta rasik ita nia historia. Maibe, se karik ema ida-ida konta historia ida, maka jerasaun ohin loron no jerasaun hirak ne’ebe tuir mai, sei fiar los maka historia ida ne’ebe?

Lider Historiku sira bele hanoin ida ne’e, hodi hatu’ur historia tuir nia dalan no prosesu ne’ebe los. Ho hanesan ne’e de’it, EMA IDA HISTORIA IDA, sei iha valores ne’ebe as hodi sai hanesan eransa osan mean murak ne’ebe presiza kontinua komunga husi jerasaun ba jerasaun hodi LIBERTA POVU iha nasaun doben ida ne’e husi MUKIT, KI’AK no BEIK.

Atu taka, ha’u hakarak hateten ba maluk le’e na’in sira hotu, katak artigu historia ida ne’e puru nu’udar hanoin subjetivu husi ha’u nia hatene no esperensia. Maluk sira hotu bele konkorda no bele mos la konkorda. Maibe, nu’udar joven timoroan, iha momentu agora, bainhira hateke fali ba tinan 16 kotuk, ha’u orgullu, maske ki’ik tebes (hateke la hetan) bele hola parte mos iha historia luta ba libertasaun nasaun doben RDTL. Ha’u hahu konta hatutan ona. Maluk sira hotu bele kompleta no kontinua konta. Jerasaun tuan halo ona historia, jerasaun foun mos tenki halo historia. Keta Haluha, EMA IDA HISTORIA IDA.

VIVA POVU HEROIKU-ASWAIN TIMOR-LESTE, A LUTA KONTINUA !!!!!


NB: Kritikas no Sugestaun bele hato’o mai E-Mail: zecunha_bcu@yahoo.com;
       HP + 67078361688

7 July 2015

HISTORIA TIMOR

500 ANOS - EMA TIMOR HO MALAE MUTIN HASORU MALU
HUSI DOM CARLOS FILIPE XIMENES BELO

KAPÍTULU 7.º - Autoridade portugés dahuluk iha Lifau

Hahú tinan 1564, bainhira remata tiha kastelu iha knua Lohayon, Solor, amo lulik superior domonikanu kafoti capitão-mor ka ukun-na’in (ema sivil) iha Solor, atu sai representante autoridade hosi Malaca no Goa. Iha tinan 1613, bainhira olandés sira konkista tiha Solor, capitão-mor ba hela knua Larantuka. Iha tinan 1642, Vice-rei, hosi Goa, hahú foti capitão-mor ba Timor hodi nomeia capitão-mor António Carneiro Sequeira, ne’ébé hela tinan ida ka rua de’it iha Cuapão (Kupang). Bainhira olandés sira dada tiha sira nia bandeira iha kastelu Cupão (tinan 1662), António Sequeira ho portugés balu hamutuk ho ema hosi Larantuka ba estabelese feitoria foun iha knua Lifau. Maibé, nia tempu atu ukun la náruk. Binhira Sequeira mate tiha, ema hosi Lifau haruka frei João do Rosário ba Larantuka atu ko’alia ho Simão Luís, capitão-mor iha Larantuka, atu nia muda ba Timor. Ho lia-tatoli dominikanu sira nian, mak vice-rei António de Mello e Castro foti, iha tinan 1665, capitão-mor Simão Luís, hanesan autoridade dahuluk ba Timor. Tinan 1664-1665, tinan importante tanba iha tinan ne’e maka Lifau sai hanesan capital ba Timor Loro Sa’e (Província dos Bellos). Kna’ar capitão-mor nia mak organiza forsa atu hasoru armada olandés nia invazaun, no bandu ró-ahi seluk tama tasi timor. Entretantu, malae portugés naran Francisco Vieira de Figueiredo, ne’eb’e hela iha Makasar, sai belun ho sultaun Hasanuddin (1653-1669 no halo kontratu maka’as ho ema olandês sira, foti António Hornay (ema topaz ida) ba capitão-mor ba Timor. Ne’e duni bainhira Simão Luis mate tiha, António Hornay mak sa’e hanesan capitão-mor, no ba hela iha Lifau.

Se mak António Hornay ne’e? Nia aman naran Jan Hornay. Jan Hornay ema olandés ida ne’ebé sai comandante iha kastelu Solor iha tinan 1629. Loron ida, nia husik tiha nia maluk sira, hodi hili serbisu hamutuk ho dominikanu no portugés sira. Nia hola feto timor. Feto ne’e amo lulik sira nia kriada iha Lahayong. Hosi Jan Hornay ho fetotimor ne’e mmak moris António Hornay. Bainhira Jan Hornay mate tiha, feto faluk kaben fali o ema Macau ida, ne’ebe hakiak António Hornay to’o boot. Ne’e duni, António Hornay nia ema mestisu (ran olandés ka’hur ho ran timor). Tanba Francisco Vieira Figueiredo mak husu, Vice-rei António Mello e Castro foti António Hornay ba Capitão-mor iha Lifau. António Hornay ukun Timor hahú 1666 to’o 1667. Nia funu maka’as hasoru ema olandés, maibé, nia mos la gosta malae portugés; iha loron ida nia katak: “Rai Timor ba ema Timor oan sira”…Nia iha alin ida naran Francisco Hornay.

Tanba António Hornay ukun Timor hanesan tiranu ida, hodi oho, na’ok, ta mohu ai-kameli, dominikanu sira hakerek ba vice-rei hodu husu atu foti capitão-mor foun. Vice-rei foti Mateus da Costa, ema hosi Larantuka (la’ós timor oan)., no kaben ho liurai Amanuban nia oan feto. Nia ukun Timor inan 1667 to’o 1669. Mateus da Costa ema katoliku, tanba ne«e, dominikau sira gosta nia. Liurai Mateus da Costa mak hametin Província dos Bellos; nia hametin lor-san (alianças) ho liurai Kamanasa, Luca, Viqueque, Samoro Manatuto, Likusaen no Vemasse atu nune’e simu soberania portugés no heuwai (despreza) ukun-nain olandés. Liurai Mateus da Costa mate iha tinan 1672; nia husik hela oan mane naran Domingos da Costa, n’ebé sei sai governador interino iha tina 1717. Atu troka liurai matebian, António Hornay hadau poder, sai capitãomor no ukun to’o tinan 1693. Liurai António Hornay husik hela riku-soin wain tebes; maibé nia saran hotu ba Coroa Portuguesa. Tuir mai, nia alin Francisco Hornay mak sai hanesan capitão-mor (1693-1697). Francisco Hornay kaben ho liurai Mateus da Costa nia feto. Tanba kazamentu ne’e, Familia Hornay ho Familia Costa badame fali malu. Sira nia oan bein oan sira (descendente) troka malu iha uma-kain boot Costa no Hornay.

Iha tempo ne’ebá Vice-rei iha Goa, hola desizaun hakiak kargu “governador de Timor e Solor”. Dom Pedro António de Noronha, Conde de Valverde, vice-rei, foti duni governador ida naran António Mesquita de Pimentel ne’ebé hela iha Lifau. Maibé la kleur de’it, liurai Francisco Hornay duni sai tiha nia. Vice-rei foti governador seluk, malae André Coelho Vieira. Maibé, nia sei iha hela Lrantuka, Domingos da Costa, Mateus da Costa nian oan, la husik ró-ahi tama Larantuka, dadur André Coleho no haruka fila fali ba ba Goa.

Dom Carlos Filipe Ximenes Belo