JANELA CIENSIA

OPINI (18) EDUKASAUN (14) DESPORTO (13) EKONOMIA (13) Poema (11) POLITICA (10) HISTORIA (4)
Showing posts with label POLITICA. Show all posts
Showing posts with label POLITICA. Show all posts

13 March 2017

Eleisaun Prezidente RDTL



EL-PREZ 2017: LU OLO FORTE TEBES, KALOHAN IHA POSIBILIDADE
(Eleisaun Prezidente 2017 Sei La’o Dala Ida De’it?)

HOSI: ANTONIO J.CASTRO DA CUNHA
(E-Mail: zecunha_bcu@yahoo.com/77138280)



Eleisaun Prezidensial 2017 sura loron de’it ona. Iha 20 marsu 2017, povo Timor-Leste tomak sei determina hodi hili prezidente RDTL ba tinan lima mai. Kanditatus prezidente da RDTL na’in 8 hahu sira nia kampañe ho métudo no dalan ne’ebe la hanesan. Kandidatus balun la’o liu hosi show forces. Seluk tuir dalan aproximasaun(door to door). Balun fali utiliza deit media hodi hato’o nia vizaun no misaun bainhira karik eleitu nu’udar prezidente da RDTL periudu 2017-2022.
Durante semana rua nia laran, bainhira akompaña kampañe politika hosi kandidatu hotu, ha’u observa katak iha de’it kandidatu na’in rua maka “hatudu” liu forsa massa. Kandidatu Antonio da Conceição – Kalohan, ne’ebe hetan apoiu maximu hosi Partido Democratico (PD), Partido KHUNTO, inklui PLP no partidu ki’ik sira. Enquantu kandidatu Francisco Guterres – Lu Olo, ne’ebe hetan apoiu maximu hosi Partido FRETILIN no Partido CNRT. La husik respeita ba kandidatu prezidente sira seluk, interesante tebes mai ha’u atu buka hatene lolós forsa politika hosi kandidatu na’in rua – Lu Olo no Kalohan.
Durante kampañe iha munisipiu hotu ne’ebe kandidatu na’in rua hala’o, mobilizasaun no konsentrasaun massa sai hanesan vista ne’ebe maka povu Timor-Leste sira rona, haré’e no akompaña. Maske la’os garantia, maibe mobilizasaun no konsentrasaun massa iha numeru ne’ebe bo’ot, dala barak sai hanesan indikadores positivu hosi rejultadu kualker eleisaun iha mundo.
Bainhira akompaña iha media jornais, televizaun no hosi facebook, ha’u fiar katak kandidatu ne’ebe iha posibilidade di’ak liu atu sai hanesan “rival” iha eleisaun prezidensial 2017 ne’e maka Lu Olo ho Kalohan de’it. Entre kandidatu na’in rua ne’e, Lu Olo ne’ebe hetan apoia maximu hosi partidu bo’ot rua (FRETILIN no CNRT), bele dehan iha “surat tahan leten” manan tiha ona. Ida ne’e kuandu ita haré’e rejultadu eleisaun 2012, ne’ebe hatudu partidu bo’ot rua ne’e hetan fiar no votus maioria hosi povo RDTL. Maske nune’e, ha’u mos konciente katak tempu ohin loron la hanesan ona. Tinan lima liu tiha ona. Buat barak muda ona no iha mos buat foun seluk mosu mai.

Tanba sa Lu Olo Forte Tebes?
Tanba sa ha’u hateten katak Lu Olo maka forte tebes atu bele hakat ba Palacio Presidente Aitarak Laran iha periudu 2017 – 2022 ne’e? Hanesan temin tiha ona, iha eleisaun prezidencial tinan ida ne’e, Lu Olo hetan apoiu maximu hosi partidu bo’ot rua, FRETILIN no CNRT. Bainhira ita haré’e ba dadus historiku iha eleisaun direta partidu FRETILIN nian tinan 2016 liu ba, hatudu katak númeru forca partidu refere iha pur-volta militantes 150,000. ha’u sei dauk hatene di’ak forsa partidu CNRT ohin loron. Maibe, se karik ita haré’e ba dadus historiku iha eleisaun 2012, CNRT hetan votus hosi povu hamutuk  172,831 ka 36.66% no FRETILIN heta votus 140,786 ka 29,87%, hosi total eleitores 482,792. Iha momentu ne’eba. Porsentajem hosi eleitores partidu rua ne’e hamutuk 313,617 ka 66.53%.
Tinan lima liu ona. Númeru populasaun Timor-Leste mos aumenta. Hirak ne’ebe iha tinan lima ba kotuk la vota, ohin loron iha ona direitu atu vota. Sira (joven) ohin loron sai eleitor ne’ebe potensial no determinante tebes.
Interesante tebes atu haré’e forsa KanPres Lu Olo nian iha eleisaun tinan 2017 nee. Periudu rua ba kotuk (2007 no 2012), Lu Olo, maske manan iha ronda da-uluk, maibe tama ronda da-rua, Lu Olo sempre lakon. Ida ne’e tanba iha momentu ne’eba Lu Olo “La’o Mesak” de’it ho partido FRETILIN. Ohin loron, Xanana no CNRT apoiu maka’as tebes Lu Olo. Nu’udar individu, Lu Olo ita bele dehan “tasak no maduro” tebes ona iha palku politika RDTL. Hanesan Lu Olo rasik hateten “Ha’u agora hatene nani ona iha bé laran”.
Haré’e ba realidade ne’ebe iha, ha’u bele dehan katak, Lu Olo iha duni dalan ne’ebe nakloke luan tebes atu bele hakat ba Palacio Prezidente Aitarak Laran. Forsa Partido FRETILIN no CNRT, sai hanesan garantia ida hodi lori Lu Olo eleitu nu’udar Prezidente RDTL 2017-2022.

Sukat Posibilidade KanPres Kalohan
Oinsa ho KanPres Antonio da Conceição KALOHAN? Ba eleisaun tinan 2017 ne’e, haré’e ba realidade kampañe durante semana hirak ne’e, hatudu katak KALOHAN iha potensia ne’ebe bo’ot nu’udar rival ba KANPRES Lu Olo.
Partido Democratico, nu’udar partidu joven ida ne’ebe nia baze militante metin tebes. Ida ne’e ita bele haré’e hosi dadus historiku, ne’ebe hatudu katak PD sempre hetan asentu iha parlamento nacional hahu kedas legislatura da-uluk iha 2002 to’o mai 2012. Iha eleisaun 2012, PD hetan votus pur volta 48,851 ka 10.31%. Numeru ida ne’e kompara ho FRETILIN no CNRT, klaru katak ki’ik liu. Maske nune’e, hanesan ha’u hateten ona, ida ne’e votus iha eleisaun parlamentar tinan lima liu ba kotuk. Agora, PD talves iha progresu ne’ebe di’ak liu ona kompara ho tinan lima ba kotuk.
Iha eleisaun prezidencial tinan 2017 ne’e, KanPres KALOHAN hetan apoia maximu hosi Partido Democratico rasik, Partido KHUNTO, Partido Libertação do Povo (PLP) no Partido ki’ik sira seluk. Iha eleisaun 2012, partido KHUNTO hetan votus hamutuk 12 mil ital no partidu sira seluk menus hosi 10 mil votantes. Konaba forsa hosi PLP, ha’u rasik seidauk iha kuiñesimentu tanba nu’udar partido foun. Maske nune’e, partidu ne’ebe tuir lia anin funda hosi atual presidente RDTL, General Taur Matan Ruak ne’e iha potensia massa ne’ebe ita bele dehan boot mos. Ha’u nia kalkulasaun de’it, karik militantes PLP ne’e pur volta 30 to’o 50 mil ital. Posibilidade ne’ebe KanPrez Kalohan iha, maka oinsa bele “impede” netik Lu Olo atu labele manan iha primeira volta.
Ho kalkulasaun ne’ebe iha no haré’e ba realidade mapa politika ohin loron, maka ha’u bele hateten katak KANPRES Antonio da Conceição KALOHAN bele sai hanesan kandidatu ne’ebe kompetitivu tebes atu bele kompete ho Lu Olo. La taka dalan ba KanPres Kalohan, karik bele “impede” netik Lu Olo iha ronda da-uluk. No Bainhira karik tama ba ronda da rua, iha posibilidade Kalohan atu hakat ba Palacio Prezidente mos bele aumenta signifikante.

Eleisaun Prezidente Sei La’o dala Ida Deit?
Tuir dadus hosi Secretariado Técnico de Administração Eleitoral hatudu katak numeru eleitores ba tinan 2017 ne’e hamutuk 747.252. Numeru ida ne’e ita bele dehan aumenta ona kompara ho tinan lima ba kotuk ne’ebe maka iha 600 mil ital de’it. Esperencia eleisaun prezidencial tinan rua ba kotuk, numeru populasaun ne’ebe la-tuir eleisaun pur volta entre 15% to’o 20%. Se nune’e, maka eleitores ne’ebe sei partisipa iha eleisaun tinan 2017 ne’e, pur volta entre maximu 635,164 no minimu 597,802.
Ho dadus ne’ebe iha, ha’u hakarak halo kalkulasaun simples ida atu buka hatene de’it, será que eleisaun prezidencial ba tinan 2017 ne’e, hela de’it iha ronda da-uluk ka bele hakat to’o ba iha ronda da-rua. Tanba hanesan ita hatene hotu ona, iha eleisaun prezidencial periudu rua ba kotuk, Prezidente RDTL sempre determina iha ronda da-rua.
Atu fo hanoin fali deit katak, sistema eleisaun prezidencial iha RDTL hanesan pratika komun ne’ebe nasaun seluk iha mundo ne’e utiliza. Sistema ne’ebe RDTL iha, bainhira atu kandidatu ida bele iha legitimidade hodi ukun maka tenki hetan votus hosi eleitores ho porsentajem minimu 50%+1. Dala ida tan, 50%+1 ne’e hatudu katak prienxe duni maioria simples hosi apoiu populasaun Timor-Leste tomak.
Perguntas ne’ebe ohin loron publiku kestiona maka, eleisaun prezidencial tinan 2017 ne’e hela de’it iha ronda ida ka sei hakat to’o ronda rua? Iha kampañe hotu ne’ebe hala’o ona, ekipa susesu hosi KANPRES Lu Olo (FRETILIN + CNRT) fiar metin katak sei bele manan iha ronda ida de’it. Enquantu iha parte seluk, ekipa susesu hosi KANPRES KALOHAN fiar katak eleisaun prezidencial sei hakat ba to’o ronda rua. No bainhira to’o ronda rua, maka ekipa susesu KanPres Kalohan “garante” katak Kalohan bele hakat ba Palacio Prezidente Aitarak Laran.
Maske nune’e, haré’e realidade no faktus hotu ne’ebe iha, ha’u bele dehan katak posibilidade eleisaun prezidencial tinan 2017 atu hakat to’o ronda da rua ne’e ki’ik tebes. Ida ne’e atu dehan katak eleisaun prezidencial tinan 2017 sei termina iha ronda ida deit.
Razaun prinsipal ne’ebe ha’u bele foti maka ne’e – KanPres Lu Olo hetan apoiu maximu hosi partidu FRETILIN no partidu CNRT (fator Xanana Gusmão). Hanesan ha’u hateten ona iha inisiu artigu ida ne’e, katak militantes FRETILIN ba tinan ida pur volta 150,000 (bazeia ba eleisaun direta FRETILIN nian iha 2016). Enquantu militantes partidu CNRT iha militantes pur volta 200 mil. Bainhira votus hosi militantes rua ne’e tau hamutuk, maka votus ba KanPres Lu Olo ne’e iha pur volta 350 to’o 360 mil ital. Ida ne’e hatudu metade hosi total eleitores iha Timor-Leste.
Iha fali parte seluk, KanPres Kalohan hetan apoiu maximu hosi Partido Democratico no Partido KHUNTO. Dadus historiku, hatudu katak eleitores ba PD iha tinan 2014 pur volta 48 mil ital no Partido KHUNTO pur volta 10 mil ital. Karik iha tinan lima ne’e nia laran, militantes PD no KHUNTO aumenta, maibe ha’u fiar katak nia porsentajem ne’e ki’ik tebes. tuir ha’u nia kalkulasaun, votus maximu ne’ebe KanPres Kalohan bele hetan iha eleisaun 20 marsu 2017 maka entre 120 to’o 130 mil ital votus. Votus ida ne’e konta ona ho apoiu hosi “PLP” no partido ki’ik seluk. Kandidatus na’in rua ne’e (Lu Olo no Kalohan), votus ba sira na’in rua, kuandu tau hamutuk bele to’o 480 mil votus.
Oinsa ho kandidatus sira seluk? Ho respeitu tomak, alende Lu Olo no Kalohan, só KanPres Jose Luis Guterres – LuGu maka tuir kedas. Kalkulasaun votus ba LuGU ne’ebe hetan apoiu maximu hosi Partido Frenti-Mundança no veteranus balun bele hetan pur volta 30 to’o 35 mil ital votus. No kandidatus seluk, seim minimiza forsa ne’ebe sira iha, ha’u hanoin sira sei la hetan votus ne’ebe signifikante.

Konkluzaun
Eleisaun prezidente RDTL, loron 20 marsu 2017 sura de’it loron ona. Bazeia ba kalkulasaun eleitores hotu ne’ebe ha’u halo ona, ha’u bele konkluza katak eleisaun prezidencial ba tinan 2017 ne’e sei termina duni iha ronda ida deit ou premeira volta deit. Atu bele manan iha primeira volta KanPres ida tenki hetan minimu votus entre 298,902 to’o 317,583.
Se maka sei manan iha primeira volta ne’e? bazeia ba kalkulasaun ne’ebe ha’u halo ona, klaru katak 99%  vitória iha duni KanPres Francisco Guterres Lu Olo. Votus maximu ne’ebe Lu Olo bele hetan iha primeira volta ne’e hamutuk mais ou menus minimu 315,000 no maximu 350,000 votus. Enquantu KanPres Antonio da Conceição Kalohan iha primeira volta bele hetan minimu 108,000 no maximu 135,000 votus. Hosi kandidatu na’in rua ne’e, ita bele haré’e katak votus ba KanPres Francisco Guterres Lu Olo liu ona bareira 50%+1.
Atu taka hakerek ida ne’e, ha’u hakarak hato’o de’it katak kalkulasaun ne’ebe ha’u halo bazeia deit ba dadus historiku ne’ebe iha  no la iha tendensius atu promove KanPres ruma. Ha’u konciente katak, rezultadu lolós hosi eleisaun ne’e bainhira anunsia ona formalmente hosi Comissão Nacional das Eleições (CNE), hafoin de votasaun iha 20 marsu 2017.
Se-se de’it maka sei eleitu nu’udar prezidente RDTL 2017, atu Lu Olo, Kalohan, LuGu, Sama Larua ka na’in hát seluk, ne’e hatudu katak maioria povo RDTL iha duni fiar no konfiansa ba sira atu sai AMAN ba nasaun durante tinan 5, hahu hosi Maio 2017 to’o Maio 2022.

Notas: Hakerek ida ne’e nu’udar hanoin pesoal no la reprezenta instituisaun ne’ebe ha’u haknár an ba – oras ne’e ha’u nu’udar docente iha Institute Of Business no servisu mos iha Gabinete Vise-Ministru Edukasaun.

18 January 2017

Eleisaun Presidente RDTL 2017



TIMOR-LESTE PRESIJA PRESIDENTE IDA OINSA?
(Xanana Gusmão Kontinua Sai Fator Determinante?)

Hosi: Antonio J. Castro da Cunha
(e-mail: zecunha_bcu@yahoo.com)


Elisaun ba kargu Presidente da Republica (PR) sura semana de’it ona. Kandidatu barak hahu mosu ba publiku. Kandidatu balu formalmente halo ona anunsiu ba publiku konaba sira nia kandidatura. Balun sei dauk – sei hein hela tempu ne’ebe pas. Komisaun Nasional Elisoens sei dauk halo anunsiu formal no legal ba publiku konaba kandidatura Prezidente RDTL. Maske nune’e, ha’u fiar katak publiku mos hahu halo observasaun, analiza no prediksaun ba kandidatus hotu ne’ebe merese atu kontinua túr iha Palacio do Presidente – Aitarak Laran.
Iha kandidatus sira ne’ebe, tuir ha’u nia hatene anunsia ona sira nia kandidatura ba PR 2017-2022, hanesan Presidente Partidu FRETILIN Francisco Guterres “Lu-Olo”, Jose Neves “Samalarua”, Antonio Maher Lopez “Fatuk Mutin”. Iha mos kandidatu seluk ne’ebe publiku temin, maibe formalmente seidauk anunsia sira nia kandidatura, hanesan Jose Ramos Horta, Jose Luis Guterres, Isabel Fereira (Primeira Dama), Maria Angela, Amorin. Atual Prezidente Republika Jeneral Taur Matan Ruak, iha biban barak, esklarese ona ba publiku katak sei la kandidata tan ba presidente periodu tinan lima mai. Ida ne’e hatudu katak, iha periodu tinan lima ne’e (2017-2022), RDTL sei iha presidente foun.
Artigu ida ne’e sei la hakerek konaba se maka merese ou serve liu atu sai PR-RDTL iha periudu tuir mai. Maibe, atu hato’o de’it hanoin ruma konaba modelu ou karakter pesoal ida oinsa maka merese no serve atu tú’ur nu’udar PR-RDTL. Hanoin ne’ebe ha’u hato’o iha artigu ida sei reflekta bazeia kompetensia Presidente da Republica ne’ebe deskreve ona iha konstituisaun RDTL. Klaru liu katak artigu ne’e nu’udar hanoin pesoal hanesan sidadaun RDTL.

Kompetensia PR iha Baze C-RDTL
Atu bele hili modelu ou karakter pesoal ida oinsa maka merese ou serve tú’ur iha Palacio da Presidente, Aitarak-Laran, uluk liu ita sei haré’e konaba kompetensia ne’ebe PR-RDTL iha bazeia ba Constituição da RDTL (C-RDTL). Iha Artigu 740 C-RDTL, Deskreve konaba definisaun Presidente da Republica. Numeru 1 hosi artigu refere hakerek “O Presidente da Republica é o Chefe do Estado, Símbolo e garante da independência nacional, da unidade de estado e do lugar funcionamento das instituições democráticas.” Iha númeru 2, hakerek “O Presidente da Republica é o Comandante Supremo das Forças Armadas”. Palavras hirak ne’ebe ha’u subliña, nu’udar pontus atensaun prinsipal.
Situasaun no ambiente RDTL ohin loron, exige lider (Prezidente) ida ne’ebe bele kontinua garantia independencia nacional no unidade estado, i bele lidera F-FDTL ho konfiancas forces tomak. Tanba sa? Tanba tuir ha’u nia hanoin, F-FDTL maka hanesan simbolu prinsipal ba independensia nasional no unidade estadu RDTL nian. Atu bele “lidera” F-FDTL nu’udar komandante sumpremo, ida ne’e la’os kualker ema bele.
Kompetencias propria Presidente da Republica, deskreve klaramente iha artigu 850 C-RDTL. Bainhira ita lé’e no analiza ba kompetencias sira ne’ebe iha, exige mos kompetencia ekstraordanariu seluk hosi PR rasik. Ha’u fo exemplu iha artigu 850, letra f), g), h), m). Hanoin hanesan, ita bele dada mos ba artigu 870 no 880 C-RDTL. Kompetencias ne’ebe Prezidente da Republica iha relasiona ho pontu artigus referidu, exige kapasidade lideransa ida ne’ebe tasak ona iha palku politika Timor-Leste, nune’e bele foti desizaun hodi garante estabilidade no ezistencia Timor-Leste em-jeral nu’udar nasaun soberanu no independete.
Iha tinan 10 ikus, dentru de periudu rua – RDTL iha presidente na’in rua ne’ebe mai hosi antesedentes la hanesan. Ida mai hosi antesedente nu’udar diplomata – premiadu nobel da paz – ne’ebe barak liu luta ba kauza libertasaun nasional iha diaspora. Ida seluk – veteranus kombatentes – Vice Chefe Estado Mayor FALINTIL iha tempu gerilya (funu). Ita hotu bele sukat no valoriza, rezultadu sa ida maka oferese no beneficia ona ba povu durante periudu sira nia ukun. Ha’u nia esperansa katak, hosi ukun lider na’in rua ne’e, bele ona haraik diskrisaun ida klara ba povu (votantes) hotu hodi hasoru eleisaun presidencial iha 20 Marsu 2017 mai.
Iha buat barak (lisaun) ne’ebe povo (eleitores/votantes) bele aprende hosi ukun lider bo’ot fundador nasaun RDTL ne’e. Desizaun barak maka sira foti ona, balun di’ak no beneficia duni ba povo no nasaun. Maibe, iha mos desizaun balun ne’ebe la fo beneficia ba moris di’ak povo kbi’it la’ek sira. Ita hotu bele estuda modelu no karakter lideransa ne’ebe lider na’in rua ne’e hatudu ona. será que iha duni impaktu positivu ba prosesu dezenvolvimentu no konstrusaun nasaun ida ne’e liu hosi apseitu vital hotu ka lae?

Fator M.B. Xanana Gusmão?
Maun Bo’ot (Avô) Xanana Gusmão nu’udar Comandante em Chefe Estado Maior das FALINTIL no hanesan lider maksimu rezistencia nian ne’ebe iha influencia bo’ot liu ba Timor-Leste nia ukun rasik an. Antesedentes ne’ebe M.B Xanana Gusmão iha, haraik duni influencias ne’ebe riil ba mapa politika RDTL nian.
Historia pasadu iha elisaun presidencial 2007 no 2012, hatudu oinsa fatór Xanana Gusmão sai determinante iha rezultadu ikus eleisaun. Povo tomak hatene se maka hamrik iha Presidente Jose Ramos Horta ino Presidente Taur Matan Ruak nia sorin. Pontus xave hosi apoiu M.B Xanana Gusmão nian, tanba sira na’in rua avansa nu’udar kandidatu Independente i hanesan lider ne’ebe iha papel no kontribuisaun bo’ot i vital tebes ba independencia RDTL.
Questoens agora maka ne’e, iha eleisaun 2017 ne’e (20 Marsu), fatór Xanana Gusmão sei sai nafatin fatór determinante? Ha’u fiar katak ohin loron ita hotu sei hein – “Maun bo’ot nia pozisaun oin sa los? Maun bo’ot sei hamrik los iha se nia sorin?
Iha kandidatu lubuk ida ne’ebe naran hanesan ha’u mensiona ona.  Publiku to’o ohin loron sei dauk hatene, será que Maun Bo’ot apoiu sira na’in hira ne’e ida (ex. Lu Olo, Ramos Horta, Sama-Larua, Luis Guterres, Isabel Ferreira, etc) ka ou Maun Bo’ot iha fali opsaun kandidatu seluk. Politika M.B Xanana Gusmão hanesan misteriu ne’ebe halo ema barak susar atu sí’ik. Ha’u fiar tebes katak M.B sei hili pesoal ne’ebe nia konfia bele garante estabiliade no sustentabilidade hosi nasaun ida ne’e.
Tanba sa? Tanba, ohin loron Timor-Leste sei hasoru luta naruk ida tan. Luta konaba kontinuasaun diskusaun riku soin Timor-Leste iha tasi-timor ho Australia. Pasu ida hakat liu ona – maka hakotu akordu CMATS. Tanba ne’e ha’u hanoin, M.B sei tetu ho tasak kandidatu ida ne’ebe maka merese ba tú’ur iha Palacio do Presidente, Aitarak-Laran.

Timor-Leste Presija Prezidente Ida Oinsa?
Festa demokrasia tinan 2017, sei hahu dau-dauk ho eleisaun prezidensial iha 20 Marsu 2017. Povu Timor-Leste hotu ne’ebe iha direitu ba votu, sei determina futuru nasaun ida ne’e hodi hili Prezidente RDTL ba tinan lima mai. Ema ida-ida (votantes), klaru barak maka iha ona figura prezidente ne’ebe nia gosta. Maske nune’e, iha balun mos sei hein vizaun no misaun sa-ida maka kandidatu prezidente sira sei aprezenta durante tempu kampaña. Bazeia ba diskrisaun ne’ebe deskreve antes ona, no liga ba kompetencias Prezidente RDTL nian, maka tuir ha’u nia opiniaun pesoal, Timor-Leste presija modelu Prezidente ida ho karakter hirak hanesan; (i) INFLUENCIA – signifika katak, Prezidente RDTL ne’ebe mai tenki iha kapasidade atu bele influencia Instituisaun Estado no Governo, hanesan Parlamento Nacional, Governo, F-FDTL, PNTL, sociedade civil hodi servi ba interese nasional e garante estabilidade nasional, tuir konstituisaun RDTL haruka. Ita bele imajina, bainhira prezidente ida la-iha influencia ba orgaun soberania sira Timor-Leste? ida ne’e bele hatúun autoridade no kredibilidade hosi Prezidente rasik. influencia iha ne’e, la signifika katak Prezidente tenki interfere to’o kompentencias hotu ne’ebe orgaun soberania de estado ida-ida iha. (ii) FORTE – signifika katak Prezidente RDTL tenki iha kapasidade no abilidade atu bele infrenta situasaun hotu difisil ne’ebe dalaruma bele mosu iha kualker tempu hosi entidades oin-oin. Tenki iha saude no mental ne’ebe di’ak – ex. hanesan kritikas, insultas, “atakas” – ne’ebe maka dala ruma indika diretamente ba privasidade prezidente nian. (iii) BRANI – Signifika katak Prezidente da Republica tenki iha kapasidade no abilidade atu foti desizaun hirak importante no pertinente ne’ebe iha relasaun diretamente ho sutentabilidade moris povu no estabilidade nasaun em-jeral. Klaru katak desizaun hotu ne’ebe foti sempre bazeia ba lei ne’ebe vigora iha nasaun ida ne’e. maibe, importante atu prezidente iha nia prinsipiu rasik - sím dehan sím, não dehan não. Labele tanba iha “presaun”, Prezidente foti desizaun la haré’e ba implikasaun negativa ne’ebe povu sei infrenta. (iv) MATENEK – signifika katak prezidente da Republica tenki iha kuiñesimentu ne’ebe ás konaba aspeitu hotu nasaun nian – hanesan Direitu, Ekonomia, Politica, Humanitaria, Edukasaun, Social, Relasaun Intenasional (Bilaterais no Multilaterais). Maske iha Prezidente nia servisu, sei hetan apoiu hosi asesores no intelektual hotu ne’ebe prezidente fiar, maibe fila fali ba ikus, desizaun iha nafatin prezidente nia liman. Tanba ne’e, ha’u hanoin Prezidente RDTL presija ema ne’ebe matenek. (v) IMPARSIAL – signifika katak prezidente ba ema hotu, la’os prezidente ba partidu, grupu ou suku ida. Prezidente tenki iha kapasidade atu halo atuasaun no desizaun hotu bazeia ba insterese nasional, la’os tuir fali interese partidu politiku, satán interese pesoal ou grupu ida nian. (vi) UNIFIKADOR – signifika katak prezidente sai hanesan aman ne’ebe hola papel importante hodi halibur hamutuk orgaun soberanu hotu atu bele servisu nu’udar ekipa ida iha harmonia nia laran ba dezenvolvimentu moris di’ak povu nasaun ida ne’e.

Hakotu
Eleisaun prezidencial ne’ebe sei hala’o iha  loron 20 Marsu mai, dala ida tan sai hanesan teste ba prosesu demokrasia iha nasaun doben ne’e. Iha ona kandidatus lubuk balun ne’ebe mai hosi forsa partidu politiku nomos independente. Ida-idak kandidata ho fiar pontesia rasik ne’ebe iha.
Ha’u fiar katak kandidatus hotu, nu’udar ema matenek no politiku, iha kapasidade ne’ebe naton atu bele ukun nasaun RDTL. Sira hotu, klaru katak sukat forsa no frakezas i haré’e ona oportunidade no ameasas ne’ebe sei infrenta iha eleisaun mai.
M.B. Xanana Gusmão sei kontinua sai hanesan fator ne’ebe determinante ba futuru presidente RDTL. Iha Francisco Guterres “Lu Olo” hosi P. FRETILIN, Jose Luis Guterres “LUGU” hosi P. Frenti Mudança, Antonio Lopes “Fatuk Mutin” hosi PST, Isabel Fereirra hosi PLP, Jose Neves “Sama Larua” independente. Iha mos Angela Freitas, Jose Ramos Horta no Amorin. Kestoens maka ne’e, M.B. Xanana Gusmão sei fihir sira nain hirak ne’e ida? Nu’udar sidadaun RDTL, ha’u nia esperansa atu elisaun prezidente ne’e bele hamosu prezidente ida ne’ebe prienxe kriteria 6 hanesan mensiona ona. Povu Timor-Leste tomak (votantes), klaru katak hatene no kuiñese ona kandidatus ida ne’ebe maka merese liu asumi kargu Prezidente da RDTL periudo 2017 – 2022.
Ha’u fiar metin katak eleisaun prezidencial ne’e sei la’o iha ambitu demokrasia nia laran, respeitu malu no tane malu ema timoroan ne’ebe hakarak nasaun ida nia di’ak. Se-se de’it maka manan, nia sei sai prezidente ba RDTL. Povu hotu sei hili tuir ida-ida nia koncensia – povo maka sei determina – povo maka sei hakotu, se mak merese liu ba Prezidente RDTL 2017 – 2020. Viva Demokrasia Timor-Leste.

8 October 2015

PENSAUN VITALICIA

PENSAUN VITALICIA
(Entre Direitu, “Promesa” Polítika no Exigensia Públiku)


Husi: António J. Castro da Cunha


Iha semana hirak liu ba, Movimentu Universitariu Timor-Leste (MU-TL) hala’o asaun pasífika durante loron tolu. No kontinua nafatin halo asaun iha loron hirak ne’e nia laran. La-hatene los, asaun ne’e to’o bainhira. Asaun pasífika ne’ebe MU-TL halo, hala’o ho objetivu prinsipal ida de’it, maka husu Deputado sira iha Parlamento Nacional atu halo alterasaun ou revizaun ba Lei Pensaun Mensal Vitalacia.

Opiniaun barak mosu iha publiku, liu-liu durante asaun husi MU-TL, maka hanesan; Pensaun Vitalicia hariku de’it grupu (elite) balu, no fo terus ba povu (moris ki’ak nafatin); Pensaun vitalicia hamosu injustisa bo’ot ihaTL; Pensaun Vitalicia habokur de’it familia (lubuk balun), no seluk-seluk tan. Hirak ne’e hotu, ha’u haré’e, mosu husi ekspresaun povu kbi’it la’ek sira, ne’ebe maka durante ne’e sente “la justu” no “marginalizadu” iha prosesu dezenvolvimentu Timor-Leste Ukun Rasik An ida ne’e.

Situasaun hirak ne’ebe maka mosu ikus-ikus ne’e, “kili” mos ha’u atu fo netik hanoin pesoal ruma. Ha’u tenta, liu husi kumpriensaun ne’ebe iha, buka atu dada kabas-mean entre direitu ne’ebe deputado/a sira ka ex-titulares iha, liga ho “promesa” politika ne’ebe sira halo no exigensia ne’ebe povu liu husi MU-TL ou sociedade sira hato’o.

Sa-Ida maka Pensaun Vitalicia?
Molok atu fo hanoin ruma relasiona ho pensaun vitalicia, ha’u hakarak atu fo dada fali ita hotu nia koñesementu, konaba sa-ida los maka pensaun vitalicia ne’e. Vitalicia, tuir tradusaun livre husi dicionariu-informal katak “que dura a vida inteira, ou isso e destinado; que tem a garantia da vitaliciedade”. Ou atu esplika ho lia-fuan simples karik dehan “buat ne’ebe (pensaun) dura durante moris tomak ou bele garante ba ema ida nia moris tomak”. Agora, sa-ida maka pensaun?

Iha interpretasaun no definisaun ne’ebe maka la hanesan konaba lia-fuan pensaun ne’e rasik. Maibe ha’u tenta atu interpreta lia-fuan pensaun ne’e hanesan pensiun iha lian Melayu ka Indonezia ka iha ingles dehan pension. Pensaun (Pensão), ka pensiun, ka pension tuir definisaun husi dicionariu katak ema ne’ebe la servisu ona tanba nia idade (tinan) tama ona iha reforma (idozos), nune’e tengki hapara, ou tanba nia-rasik hakarak (atu para).

Definisaun seluk mos hateten  “pensaun katak  osan subsidiu ka abonus ne’ebe traballador ida simu bainhira nia para servisu ou  fén ka la’en kaben no sira-nia oan ne’ebe sei ki’ik simu bainhira sira mate”. Definisaun rua ne’e, mai ha’u, hamosu interpretasaun ne’ebe atu-hanesan maibe la-hanesan (indo = serupa tapi tak sama).
Definisaun ida uluk, tuir ha’u nia interpretasaun katak, ema ne’ebe tanba lei ou tanba la-iha ona forsa ka kbi’it, tengki para no la-kontinua servisu hodi bele sustenta nia moris no necesidades familia. Nune’e, estadu ka governo iha dever no obrigasaun hodi valoriza servisu, kontribuisaun no dedikasaun durante hala’o kna’ar no fungsaun nu’udar funsionariu, traballador ka papel ruma importante hanesan servidor estadu ka governo durante periudu balun. Iha ne’e, pensaun so-bele fo, bainhira ema refere tama ona iha idade reforma.

Definisaun ida seluk, ha’u interpreta hanesan apoiu (indo = tunjangan) ne’ebe funsionariu ka traballador (titulares iha kazu ohin-loron) ida simu husi estadu, governo ka fatin ne’ebe nia servisu ba. Apoiu (tunjangan) ne’e nia simu tanba “dezastre” ne’ebe nia hetan iha servisu laran, ou tanba nia la servisu ona (ex. tanba moras todan) ou bainhira nia mate no nia familia (fen/laen no oan sira) la (ou seidauk) iha kbi’it ka forsa atu sustenta sira nia moris loron-loron.

Iha situasaun ida hanesan ne’e, estadu ka governo ka fatin ne’ebe traballador ne’e servi ba, iha obrigasaun atu tau-matan ba familia ne’e to’o periudu ruma. Ida ne’e signifika katak pensaun ne’ebe benefisiarius simu ne’e temporariu de’it. Pensaun (indo = tunjangan) ne’ebe maka benefisiariu ne’e simu, barak liu depende ba kontratu ne’ebe nia halo ho servisu na’in (empregador).

Se ita tau hamutuk lia-fuan rua ne’e (pensaun no vitalicia), ita bele interpreta, pensaun vitalicia maka pensaun ne’ebe fasilita de’it seguransa financeira ba ema ida (traballador, ex-titulares, funsionarius, etc) durante iha periudu reforma (pensão, pensiun, pension) ou durante nia vida-restu. Ou intepretasaun seluk, Pensaun Vitalícia atu oferese ba “ema ne’ebe la servisu ona (tanba moras ou hetan dezastre), tanba ne’e nia iha direitu atu hetan garantia (pensaun vitalicia) ba nia moris tomak (garantia da vitaliceidade). Iha bahasa Indonesia karik ita bain-bain temin Tunjangan Dana Pensiunan.

Bazeia ba definisaun hirak ne’e hotu, mai ita hanoin hamutuk to’ok konaba pensaun mensal vitalicia ne’ebe ohin loron sai “polimika” no preukupasaun ba publiku kbi;it laek sira iha nasaun ida ne’e.

Lei Pensaun Mensal Vitalicia.
Bainhira ita hare’e iha Jornal da Republica, lei n.o 1/2007 de 18 de Janeiro, ne’ebe maka ko’alia konaba pensaun mensal vitalicia ba deputados ka ex-titulares sira no facilidades seluk ne’ebe sira hetan, hatudu katak Ulun-Bo’ot sira iha nasaun ida ne’e hetan duni “privillegiu” ne’ebe bo’ot tebes kompara ho funsionarius estadu seluk. Artigu 1 (alineia a to’o e) husi lei ne’e, esplika klaramente konaba direitu ne’ebe maka deputado ka titulares ida-ida hetan.

Agora perguntas mai ha’u maka ne’e, deputadu de’it maka hetan pensaun vitalicia ka ex-titulares hotu (Ex-Presidente da Republica no Ex-Membros do Governo) mos hetan hotu? Sé ita haré’e ba lei n.o 1/2007 ne’e, tuir ha’u nia interpretasaun, pensaun vitalicia ne’e ba de’it (ex)-dupatados sira. Maibe informasaun iha publiku hatudu katak ex-titulares sira mos (sei) hetan pensaun vitalicia. Ha’u la hatene. Tanba ha’u la’os júridiku, ha’u la estuda konaba lei, nune’e interpretasaun ne’e bele sala bo’ot.

Iha fali artigu 2 husi lei N.o 1/2007 ne’e esplika katak, bainhira benefisiariu ba pensaun mensal vitalicia, tanba situasaun ruma mate, konfere ho artigu 1, maka pensaun ne’ebe nia simu ho montante hanesan (100%) sei transfere ou transmite fali ba nia fen/la’en ou oan sira ne’ebe sei ki’ik ka la iha kapasidade.

Agora perguntas maka ne’e, pensaun vitalicia ne’e ba lós ex-deputados ka ex-titulares ida oinsa? Hirak ne’ebe la produtivu ona alias tama ona idade reforma (idozos) ka ba mos sira ne’ebe sei iha idade produtivu hela (sei servisu nafatin). Se-iha kazu, bainhira duputadus/as ka ex-titulares ne’e mate, pensaun ne’e fo de’it ba fen/la’en ka oan sira ne’ebe la-iha kbi’it atu sustenta sira nia moris ka ba mos fen/la’en no oan sira ne’ebe iha kbi’it no forsa ekonomia rasik? karik bainhira deputadu/a ne’e mate no husik hela fen ho oan barak, se-los maka iha direitu atu hetan pensaun vitalicia? Fen ho oan sira hotu hetan ka oinsa? Ha’u perguntas sira ne’e, matenek na’in ne’ebe hatene konaba lei bele ajuda resposta hela.

Perguntas seluk mai ha’u, karik ema ida, durante periudu tinan 5, nia asumi kna’ar hanesan dupatado/a no tinan 5 tuir fali nia asumi pasta hanesan membru governo ou Presidente da Republica, direitu pensaun ba nia (individu refere) oinsa los? Hetan hotu pensaun (vitalicia) nu’udar ex-dupatado no ex-membrus do governo ka halo nusa?

Ha’u nia perguntas no dúvidas hirak ne’e, hetan resposta iha artigu 3 konaba suspensaun ba pensaun.  Iha númeru 1 husi artigu ne’e esplika katak, pensaun mensal vitalicia imediata hetan suspensaun, bainhira respektiva titulares (dupatadu/a), nomeadamente, asumi fali kargu hirak hanesan; Presidente da Republica, Membro do Governo, Deputado, Magistrado, Magistrado Judisial, Provedor de Direito Humanos e Justica, Embaixador, Gestor Publico ou Dirigente de Instituto Publico.

Maibe ha’u sei iha perguntas, karik respektiva titulares (deputadus/as) ne’e asumi fali kargu sira hanesan assessor ka assessora ou servisu fali iha ONG’s ruma (nasional/internasional), será que sira sei simu nafatin pensaun mensal vitalicia nu’udar titulares? Hanoin to’ok ba.

Pensaun Mensal Vitalicia Nu’udar Direitu
Pensaun mensal vitalícia ne’e nu’udar direitu pesoal husi ex-titulares (deputadus/as) idak-idak nian. Deputadu/a ka ex-titulares ida iha direitu atu hetan pensaun (indo=tunjangan) ba servisu ne’ebe maka durante ne’e nia halo hodi servi estadu no governo Timor-Leste. Direitu ne’ebe deputadu/a ka ex-titulares sira iha, tuir lei hateten maka hanesan; direitu ba asistencia mediku, bele ba iha rai-liur; direitu atu importa viatura ruma ba uso pesoal no la-presiza halo pagamento ba taxa; direitu atu importa material necesseariu hotu hodi halo konstrusaun ba uma rezidencia privada; direitu livre transito ho passaporte diplomatiku.

Perguntas mai ha’u maka ne’e, karik na’i deputadu/a ka ex-titulares hirak ne’ebe la asumi ona kargu ka kna’ar publiku ruma ou bainhira mate fen/laen ka oan sira, kontinua simu direitu ne’ebe maka mensiona ona ne’e? se-nune’e, di’ak fali. Uja lia-fuan halimar husi joven sira karik, dehan nune’e “IMI MAKA GOZA ONA”. Iha ne’e, ha’u atu hateten de’it katak, direitu hirak ne’e hatudu duni oinsa privillegiu bo’ot ne’ebe maka na’i deputada/a ka ex-titulares sira iha. Agora povu kbi’it laek sira hetan sa-ida?

Tinan-tinan, ferik-katuas (idozos) no invalidus simu netik “direitu” ki’ik oan ida ne’ebe hanaran subsidiu. Montante la bo’ot ida. Entre US$ 125 to’o US$ 150/tinan. Ida ne’e mos dala ruma la simu kompletu. Ne’e ba ferik katuas no invalidus. Agora hirak ne’e kbi’it la-iha, maibe sei-dauk tama idade idozos no la’os invalidus, ne’e simu lós sa-ida?

Funsionariu publiku sira “di’ak” oituan. Bainhira tama ona idade reforma, sira mos sei simu pensaun. Maibe pensaun ne’ebe sira simu ne’e la aumenta ho regalias ka buat sira-seluk. Ne’e kuitadu oituan. Tanba hanesan mákina estadu ne’ebe maka servisu maka’as iha terrenu, la hetan “privillegiu” hanesan ho titulares sira. Ita atu ko’alia sa-ida? Lei la fo dalan. Direitu ne’ebe maka durante ne’e exige, semu hela ho anin ba-mai de’it.

Promesas Politika no Exigensia Públiku.
Nu’udar ema polítiku, deputadu/a ka titulares sira dala-barak halo “promesas” ne’ebe maka mesak furak de’it ba povu. Hahu husi tempu kampaña, to’o bainhira tama ona Parlamento Nacional ita sempre rona na’i deputadu/a sira “hakilar” hodi defende povu nia “direitu”.

Povu iha direitu atu hetan edukasaun di’ak, saude di’ak, Estrada di’ak, eletrisidade di’ak, no seluk-seluk tan. Lia-fuan hirak ne’e ita sempre rona bainhira iha plenaria ka bainhira halo debate Orsamento Geral Estado. Maibe, bainhira temin konaba alterasaun ou revizaun ba lei pensaun vitalicia, na’i deputado/a sira nia resposta ida de’it. “Tama ona iha agenda, depois maka sei diskute iha tempu badak”.

Na’i deputado/a sira sempre halo agenda hela de’it. Agenda ba semana oin, fulan oin, tinan oin, maibe agenda maka hela agenda de’it ona. La-iha asaun. Pensaun vitalicia sai ona hanesan produtu politiku, ne’ebe maka iha tempu kampaña sempre “oferese” ba povu sira.

Dr. Marii Alkatiri Sekretariu Jeral Partido bo’ot FRETILIN, iha biban balun hateten katak “tempu ona atu halo revizaun ba lei pensaun vitalicia” (STL.18/09/2015). Maibe tempu ne’e bainhira los, lahatene. Povu hein ba hein, exige ba exige, maibe resposta hanesan nafatin “tama ona agenda diskusaun iha plenaria”.

Iha situasaun ida hanesan ne’e, ha’u fiar tebes, katak na’i deputadu/a sira hamrik iha pozisaun ne’ebe “difisil” oituan. Kabas-mean husi situasaun ida ne’e maka; pensaun vitalicia ne’e nu’udar direitu ida, tanba ho hanoin humana atu bele garante sustentabilidade financeira iha futuru. Maibe kumprimisu polítiku liu husi “promesas” hirak iha tempu kampaña, mos hanesan “tusan moral” ida ba povu eleitores hotu. Exigensia ne’ebe povu, liu husi Movimentu Universitariu Timor-Leste halo, hanesan xamada ida, tanba “promesas” ne’ebe hato’o iha tempu kampaña sei-dauk kumpri.

Ikus.
Pensaun Mensal Vitalicia ba na’i deputadus/as ka ex-titulares sira ne’e nu’udar direitu privillegiu ida. Mai ha’u, tanba sira nu’udar titulares polítika, ne’ebe maka sempre ko’alia no foti desizaun konaba “distinu” povu nasaun ne’e nian, “merese” duni atu hetan netik pensaun ruma. Maibe direitu privillegiu hirak ne’e, presiza tebes atu haré’e mos ba iha kondisaun real moris povu ohin loron nian. Na’i deputado sira presiza iha konciensia konaba direitu pensaun ida oinsa maka sira (no familia) bele simu?

Sugestaun hirak ne’ebe maka publiku hato’o ona, liu husi Movimentu Universitariu Timor-Leste (MU-TL) no sociedade sivil sira, presiza hetan atensaun no konsiderasaun. Importante tebes mos atu na’i deputadus/as hotu hanoin ho honesto no sincero, katak direitu ne’ebe  sira (sei) simu ne’e privillegiu duni, maibe (seidauk) la-reflekte ba direitu moris sociedade timor-oan barak nian ne’ebe maka durante ne’e sira luta no defende iha Uma Fukun Parlamento Nacional

Hanoin ba, Eleisaun Geral 2017 besik ona. Lei Pensaun Mensal Vitalicia ne’e sei kontinua “Budu” ka oinsa? Ou, sai fali “produtu politiku” ida ne’ebe presiza “hakilar” tan iha kampaña ba eleisaun geral 2017 mai? Maske nune’e, ha’u fiar katak agenda ne’ebe maka na’i deputadu/a sira marka ona, sei kumpri duni, nune’e bele ona diskute no tetu exigensia hotu bazeia ba realidade hirak ne’ebe maka durante ne’e mosu.

 Ha’u nia hanoin ikus liu, atu bele halo alterasaun ka revizaun ba lei pensaun mensal vitalicia, presiza de’it buat tolu husi na’i deputadus/as hotu; Honestidade, Sinceridade no Konciensia Social.


e-mail; zecunha_bce@yahoo.com; Tel. 78361688

13 July 2015

POLITIKA

PRIENXE KARGU MINISTRU ESTADU,
KOORDENADOR ASSUNTOS SOCIAIS NO
MINISTRU EDUKASAUN
(TÉSTE KI’IK IDA BA LIDERANSA PM RUI MARIA DE ARAUJO)

Husi: António J. Castro da Cunha



Fulan ida liu ona, Ministru Estadu, Koordenador Assunto Sociais no Ministru Edukasaun Governo Konstitusional VI Excelência Saudozo Fernando LA SAMA de Araujo husik hela ita hotu iha mundo ne’e. Durante fulan ida ne’e mos, kargu refere “mamuk” hela.

Oras ne’e dau-duak, kargu Ministru Estadu, Koordenador Assunto Sociais no Ministro Edukasaun, interina-mente asumi husi PM Excelência Dr. Rui Maria de Araujo (Koordenador Assunto Sociais Interino) no Vice-Ministra I Edukasaun Excelencia Dulce de Jesus Soares (Ministra Edukasaun Interina). Maske nune’e, atividades iha Ministeriu Edukasaun no asunto sociais nian, sei kontinua la’o, tuir nafatin planu no programa VI Konstitusional iha tinan 2015 ida ne’e.

Iha semana hirak ikus ne’e, notisia konaba kandidatu ne’ebe maka atu subtitui Saudozo Ministru nia kargu komesa “manas” ona iha media sira. Partido Democratico, nu’udar partido husi Saudozo Ministru, aprezenta ona kandidatu na’in hitu (7) hodi subtitui fali kargu ne’ebe “husik hela” husi Saudozo Ministru La Sama. Públiku mos komesa husu ba malu, no si’ik tun sa’e, kandidatu ida ne’ebe maka “merese” liu atu prienxe Saudozao Ministru nia kargu.

Maske nune’e, Primeiro Ministro Dr. Rui Maria de Araujo informa ona katak, seidauk tempu atu bele ko’alia konaba subtituisaun Saudozo Fernando La Sama de Araujo. Ho razaun tamba, oras ne’e, ita hotu sei iha hela tempu ou periudu LUTU ou TRISTEZA nia laran. Tanba ne’e la iha etika no la tuir lisan Timor-Leste nian. Tuir PM Dr. Rui Maria de Araujo, desizaun no informasaun konaba Ministru Estadu, Koordenador Assunto Sociais no Ministru Edukasaun foun, sei hato’o hafoin loron 40 husi Saudozo nia loron funeral.

To’o ohin loron, públiku foin maka hatene kandidatus na’in hitu (7) ne’ebe hato’o ona husi Partido Democratico ba Primeiro Ministro hodi subtitui Saudozo Ministro. Fora ida ne’e, ita seidauk hatene kandidatu seluk.

Kestaun ba ita hotu maka ne’e, Saudozo Fernando La Sama de Araujo, la’os de’it asumi kargu nu’udar Ministru Edukasaun, maibe mos nu’udar Ministru Estadu, Koordenador Assunto Sociais. Perguntas maka ne’e, será que kandidatu ne’ebe maka atu subtitui Saudozo, sei asumi mos kna’ar nu’udar Ministru Estadu, Koordenador Assunto Sociais? Se nune’e, Ida ne’e la’os buat ida ne’ebe maka fasil.

Kriteria nu’udar Ministru Estadu, Koordenador Assunto Sociais, tuir ha’u nia pontu de vista, ema ne’ebe tenki iha kapasidade atu organiza no koordena ministeriu hirak ne’ebe maka iha koordenador assunto sociais nia okos, hanesan Ministeriu Solidariedade Social, Ministeriu Saude, Secretario Estado Juventude e Desportu no Ministeriu Edukasaun rasik. No importante liu tan maka, kandidatu (subtitui) refere, tenki iha kapasidade atu hako’ak, halibur, rona no influensia membrus do governo hotu ne’ebe maka hola parte iha assunto sociais, espesialmente iha Ministeriu Edukasaun.

Ministru Saudozo Fernando La Sama de Araujo, nu’udar lider jerasaun foun ne’ebe maka iha mehi às no murak tebes atu hadi’a sistema edukasaun Timor-Leste. ho hanoin hirak ne’e, nia la’o haleu teritoriu laran tomak, hodi ko’ali no rona difikuldades ne’ebe maka professores sira infrenta iha sira nia atividades edukasaun loron-loron.

Hanesan ita hotu hatene ona, Ministeriu Edukasaun ne’e ministeriu ida ne’ebe kompleksu tebes ho nia problema rasik ne’ebe maka iha. Tinan ba tinan Ministeriu Edukasaun sempre hetan kritikas husi públiku, hahu husi sociedade civil to’o politiku sira iha Parlamento Nacional.

Tebes duni, Ministeriu Edukasaun ne’e ministeriu ida ne’ebe kompleksu ho nia difikuldades no problemas ne’ebe hamaluk iha laran. Hahu husi merenda eskolar, karteiras, livrus, kúrikulu, kualifikasaun professores, infrastrutura bazikas, problemas bolseirus, disiplinas estudsantes no professores i seluk tan, nu’udar situasaun riil ne’ebe maka ohin loron Ministeriu Edukasaun hasoru. Seidauk tan problema sociais sira ne’ebe maka ministeriu seluk (Saude, Solidariedade Social, Junventude Desportu) infrenta.

Saudozo Fernando La Sama de Araujo, lider jerasaun foun ida ne’ebe maka “úniku” iha ni-nia lideransa no hahalok hako’ak ema hotu. Nu’udar ema ne’ebe maka sente ona kapasidade lideransa Saudozo nian iha Ministeriu Edukasaun, maske ho tempu ida badak tebes, sente katak, la iha ema ida maka sei sai hanesan Saudozo Ministru.

Maske nune’e, PM Dr. Rui Maria de Araujo, lider jerasaun foin sa’e ne’ebe maka hetan fiar husi lider jerasaun “75”, lori nia matenek no kapasidade lideransa ne’ebe maka iha, sei tetu no foti desizaun ida ne’ebe di’ak no fó benefisiu ba dezenvolvimentu social, liu-liu dezenvolvimentu edukasaun ida ne’ebe kualidade, kompetividade no inovadora. Maske ita hotu konciente katak, lós duni, se-se de’it sei labele halo milagre iha tinan rua nia laran.

Iha altertanativas balun ne’ebe maka ha’u hanoin, bele sai hanesan opsaun ba PM Dr. Rui Maria de Araujo hodi prienxe kargu ne’ebe maka Saudozo Fernando La Sama “husik hela”;


  1. PM Dr. Rui Maria de Araujo hili kandidatus hirak ne’ebe Partido Democratico propoin ona ou kandidatu seluk ne’ebe iha kapasidade nivel altu hodi prienxe Ministru Estadu, Koordenador Assunto Sociais no Ministru Edukasaun.
  2. PM Dr. Rui Maria de Araujo hili kandidatus hirak ne’ebe Partido Democratico propoin ona ou kandidatu seluk ne’ebe iha kapasidade nivel altu hodi prienxe de’it kargu Ministru Edukasaun no kargu Ministru Estadu, Koordenador Assunto Sociais diretamente iha PM nia orientasaun no koordenasaun.
  3. Tanba kestaun tempu (tinan 2 de’it ona), no ritmu servisu (koordenasaun no komunikasaun) ne’ebe maka durante ne’e la’o di’ak ona, PM Dr. Rui Maria de Araujo bele foti fali Vice-Ministra (Ministra Interina) ou Vice-Ministru ba Ministra/u Edukasaun, no Ministru Estadu, Koordenador Assunto Sociais diretamente iha PM nia orientasaun no koordenasaun.

Públiku bele iha tan opsaun seluk, ne’ebe maka di’ak liu. tanba, objetivu prinsipal husi opsaun sira ne’e hotu maka bem estar ba povu timorenses hotu, liu-liu atu bele hatu’ur hela fundamentu edukasaun ida ne’ebe iha kualidade, kompetividade no inovadora.

Ho hanoin hirak ne’e hotu, ha’u hakarak sita iha artigu ida ne’e, katak PRIENXE kargu Ministru Estadu, Koordenador Assunto Sociais no Ministru Edukasaun, sei sai TESTE KI’IK ida ba iha LIDERANSA PM Dr. Rui Maria de Araujo nian. Tanba sa? Tanba desizaun sa ida de’it maka PM sei foti, tuir ha’u nia pontu de vista, sei bele hamosu PRO no KONTRA. Di’ak ba “ema” ida la di’ak ba “ema” seluk, ou justu ba “ema” ida la justu ba “ema” seluk. Loron 40 liu dau-dauk ona, ita sei hein desizaun sa ida maka PM Rui Maria de Araujo sei foti hodi prienxe kargu Ministru Estadu, Koordenado Assunto Sociais no Ministru Edukasaun.

Atu taka artigu ida ne’e, ha’u hakarak sita fali liafuan murak ne’ebe maka Saudozo husik hela ba ita hotu “Ha’u Nia Dignidade La As Lius Dignidade Nasaun Nian”, nu’udar motivasaun ida ba lider sira hotu atu tau intereses nasaun nian bo’ot liu du que intereses pesoal ka grupu.


NB: Assessor Ministeriu Edukasaun Gabinete Vice-Ministro II. Artigu ida ne’e nu’udar opiniaun pesoal no la reprezenta instituisaun/gabinete ne’ebe ha’u servisu ba. Kritikas no sugestaun bele hato’o liu husi e-mail: zecunha_bcu@yahoo.com