JANELA CIENSIA

OPINI (18) EDUKASAUN (14) DESPORTO (13) EKONOMIA (13) Poema (11) POLITICA (10) HISTORIA (4)

10 July 2015

PARLAMENTO NACIONAL

ME no MNEK hasoru Komisaun F no B Parlamento Nacional

Ministra Edukasaun Interina Dulce de Jesus Soares, iha loron Quinta, 09 de Julho de 2015 hala'o sorumutuk ho membros Parlamento Nacional Komisaun F no B. Iha sorumutuk ne'e, Ministra Edukasaun Interina akompanha mos husi Diretor Geral Servicos e Coorporativos Sr. Antoninho Pires, Diretor Geral Ensino Superior Abrao dos Santos, Diretor Geral Ensino Pre-Escolar e Ensino Basico Cidalio Leite no Diretores Nacionais sira husi Ensino Secondario Geral e Tecnico Vocacional.

Iha sorumutuk ne'e, alende partisipa husi Ministeriu Edukasaun Komisaun F no B Parlamento Nacional, konvida mos Ministru Negosiu Estrangeiru no Kooperasaun Hernani Coelho. Objetivu prinsipal husi enkontru ne'e maka ko'alia konaba akordu de kooperasaun ne'ebe maka governo RDTL no governo Portugal liu husi idak-idak nia Ministeriu Edukasaun. Kontiudu husi akordu ne'e maka konaba estabelesementu Escola Portuguesa de Dili. Akordu ne'e rasik, estabelese tiha ona iha tinan 2002, iha governo FRETILIN nia ukun.

Objetivo PN liu husi komisaun F no B konvida Ministru Negosiu Estrangeiru no Kooperasaun i Ministra Edukasaun Interina ne'e atu husu esplikasaun, liu-liu konaba prosesu implementasaun husi akordu ne'ebe maka estabelese tiha ona.

Iha sorumtuk ne'e, maioria membru komisaun F no B husu preukupa ho objetivu Escola Portuguesa de Dili nia prezensa, liu-liu konaba kontinuasaun husi estudantes sira bainhira remata ona sira nia estudu iha EPD. Membro PN sira mos husu atu governo liu husi Ministeriu Edukasaun atu superiviziona mos atividades ne'ebe maka la'o iha EPD Rui Cinaty Dili.

Hatan ba preukupasaun hirak ne'e, Ministra Edukasaun Interina Dulce de Jesus Soares mos sei tau ba konsiderasaun hodi buka mekanismu ida di'ak liu para halo superivizaun ba atividades iha Escola Portuguesa de Dili. (Antonio Castro).

Ministeriu Edukasaun

Vice-Ministro Edukasaun Abel Ximenes: Papel Fundasaun Importante Tebes


Vice-Ministro II Edukasaun, Abel da Costa Freitas Ximenes iha loron tersa, loron 07 fulan Julho tinan 2015 hala'o sorumutuk ho fundasaun sanolu resin ida (11) ne'ebe maka hala'o foku ba atividades edukasaun. Fundasaun sanolu resin ida (11) ne'ebe maka partisipa iha sorumutuk ne'e maka hanesan

Vice-Ministru II Edukasaun Abel da C.F. Ximenes bainhira
 hala'o sorumutuk ho fundasaun 11 iha salaun VIP Ministeriu Edukasaun Vila Verde- Dili

  1. Fundasaun CRISTAL. Fundasaun CRISTAL ne'e tau matan Ensino Baziku, Ensino Secondario Geral no Ensino Superior ne'ebe maka hanaran CRISTAL.
  2. Fundasaun BOAKRIL. Fundasaun BOAKRIL harii Universidade de Dili (UNDIL).
  3. Fundasaun Klibur Mata Dalan. Fundasaun Klibur Mata Dalan harii Escola Tecnica Vocacional ne'ebe hanaran Escola Tecnica Informatica no Ensino Superior ne'ebe hanaran East Timor-Institute Of Business (IOB).
  4. Fundasaun NEON METIN. Fundasaun NEON METIN harii Ensino Superior ne'ebe maka hanaran Universidade da Paz (UNPAZ).
  5. Fundasaun FUNATIL. Fundasaun FUNATIL harii Ensino Superior Universidade Aswain Timor Loro Sa'e (UNITAL).
  6. Fundasaun DIT/Board Of Trustees. Fundasaun DIT/Board Of Trustees harii Dili Institute of Technology (DIT).
  7. Fundasaun CANOSSA. Fundasaun CANOSSA ne'ebe harii Ensino Secondario Geral Canossa no IPDC.
  8. Fundasaun Sao Paulo. Fundasaun Sao Paulo nia na'in maka Deocese Dili ne'ebe harii Ensino Secondario Catolica sira inklui Ensino Superior ICR.
  9. Fundasaun Sao Miguel. Fundasaun Sao Miguel maka harii Ensino Tecnico Vocacional Sao Miguel.
  10. Fundasaun Graca a Deus. Fundasaun Graca a Deus maka harii Instituto Siencia de Saude (ICS). ICS oras ne'e sei iha hela prosesu akreditasaun Ministeriu Edukasaun, liu husi ANAAA.
Iha sorumutuk ne'e, Vice-Ministru Edukasaun Abel Ximenes hateten katak, fundasaun iha papel ne'ebe maka importante tebes hodi garante kualidade no sustentabilidade ba instituisaun ka universidade idak-idak ne'ebe maka sira tau matan ba. Vice-Ministro mos mensiona katak, fundasaun ohin loron la'os de'it hala'o ekspansaun ba sira nia atividades, maibe hala'o ona atividades diversifikasaun. Fundasaun nia aktividades komesa barak ona, no la foku los de'it ba atividades ida.

Iha parte seluk, Presidente no Dirijentes reprejentantes fundasaun sira mos agradese tebes ba konvite ne'ebe maka Vice-Ministru fo i hateten katak ida pela primeira vez maka governo liu husi Ministeriu Edukasaun, liu-liu Vice-Ministro Ekselensia Abel Ximenes.

Iha sorumutuk ne'e, Vice-Presidente Fundasaun Klibur Mata Dalan ba Cooperativa no Fila Liman Dr. Augusto da C. Soares, ne'ebe nu'udar mos Reitor IOB hateten katak papel fundasaun importante tebes duni, nia sublinha katak fundasaun kuandu forte, instituisaun mos forte, instituisaun forte edukasaun forte no nasaun mos sei sai forte.

Bainhira atu taka sorumutuk, Vice-Ministro Abel Ximenes sugere ba KEPSTL atu bele hola papel ativu liu tan hodi konvoka reuniau entre fundasaun no reitores sira hodi dezenvolve di'ak liu tan edukasaun ensino superior iha Timor-Leste. (Antonio Castro)

7 July 2015

HISTORIA TIMOR

500 ANOS - EMA TIMOR HO MALAE MUTIN HASORU MALU
HUSI DOM CARLOS FILIPE XIMENES BELO

KAPÍTULU 7.º - Autoridade portugés dahuluk iha Lifau

Hahú tinan 1564, bainhira remata tiha kastelu iha knua Lohayon, Solor, amo lulik superior domonikanu kafoti capitão-mor ka ukun-na’in (ema sivil) iha Solor, atu sai representante autoridade hosi Malaca no Goa. Iha tinan 1613, bainhira olandés sira konkista tiha Solor, capitão-mor ba hela knua Larantuka. Iha tinan 1642, Vice-rei, hosi Goa, hahú foti capitão-mor ba Timor hodi nomeia capitão-mor António Carneiro Sequeira, ne’ébé hela tinan ida ka rua de’it iha Cuapão (Kupang). Bainhira olandés sira dada tiha sira nia bandeira iha kastelu Cupão (tinan 1662), António Sequeira ho portugés balu hamutuk ho ema hosi Larantuka ba estabelese feitoria foun iha knua Lifau. Maibé, nia tempu atu ukun la náruk. Binhira Sequeira mate tiha, ema hosi Lifau haruka frei João do Rosário ba Larantuka atu ko’alia ho Simão Luís, capitão-mor iha Larantuka, atu nia muda ba Timor. Ho lia-tatoli dominikanu sira nian, mak vice-rei António de Mello e Castro foti, iha tinan 1665, capitão-mor Simão Luís, hanesan autoridade dahuluk ba Timor. Tinan 1664-1665, tinan importante tanba iha tinan ne’e maka Lifau sai hanesan capital ba Timor Loro Sa’e (Província dos Bellos). Kna’ar capitão-mor nia mak organiza forsa atu hasoru armada olandés nia invazaun, no bandu ró-ahi seluk tama tasi timor. Entretantu, malae portugés naran Francisco Vieira de Figueiredo, ne’eb’e hela iha Makasar, sai belun ho sultaun Hasanuddin (1653-1669 no halo kontratu maka’as ho ema olandês sira, foti António Hornay (ema topaz ida) ba capitão-mor ba Timor. Ne’e duni bainhira Simão Luis mate tiha, António Hornay mak sa’e hanesan capitão-mor, no ba hela iha Lifau.

Se mak António Hornay ne’e? Nia aman naran Jan Hornay. Jan Hornay ema olandés ida ne’ebé sai comandante iha kastelu Solor iha tinan 1629. Loron ida, nia husik tiha nia maluk sira, hodi hili serbisu hamutuk ho dominikanu no portugés sira. Nia hola feto timor. Feto ne’e amo lulik sira nia kriada iha Lahayong. Hosi Jan Hornay ho fetotimor ne’e mmak moris António Hornay. Bainhira Jan Hornay mate tiha, feto faluk kaben fali o ema Macau ida, ne’ebe hakiak António Hornay to’o boot. Ne’e duni, António Hornay nia ema mestisu (ran olandés ka’hur ho ran timor). Tanba Francisco Vieira Figueiredo mak husu, Vice-rei António Mello e Castro foti António Hornay ba Capitão-mor iha Lifau. António Hornay ukun Timor hahú 1666 to’o 1667. Nia funu maka’as hasoru ema olandés, maibé, nia mos la gosta malae portugés; iha loron ida nia katak: “Rai Timor ba ema Timor oan sira”…Nia iha alin ida naran Francisco Hornay.

Tanba António Hornay ukun Timor hanesan tiranu ida, hodi oho, na’ok, ta mohu ai-kameli, dominikanu sira hakerek ba vice-rei hodu husu atu foti capitão-mor foun. Vice-rei foti Mateus da Costa, ema hosi Larantuka (la’ós timor oan)., no kaben ho liurai Amanuban nia oan feto. Nia ukun Timor inan 1667 to’o 1669. Mateus da Costa ema katoliku, tanba ne«e, dominikau sira gosta nia. Liurai Mateus da Costa mak hametin Província dos Bellos; nia hametin lor-san (alianças) ho liurai Kamanasa, Luca, Viqueque, Samoro Manatuto, Likusaen no Vemasse atu nune’e simu soberania portugés no heuwai (despreza) ukun-nain olandés. Liurai Mateus da Costa mate iha tinan 1672; nia husik hela oan mane naran Domingos da Costa, n’ebé sei sai governador interino iha tina 1717. Atu troka liurai matebian, António Hornay hadau poder, sai capitãomor no ukun to’o tinan 1693. Liurai António Hornay husik hela riku-soin wain tebes; maibé nia saran hotu ba Coroa Portuguesa. Tuir mai, nia alin Francisco Hornay mak sai hanesan capitão-mor (1693-1697). Francisco Hornay kaben ho liurai Mateus da Costa nia feto. Tanba kazamentu ne’e, Familia Hornay ho Familia Costa badame fali malu. Sira nia oan bein oan sira (descendente) troka malu iha uma-kain boot Costa no Hornay.

Iha tempo ne’ebá Vice-rei iha Goa, hola desizaun hakiak kargu “governador de Timor e Solor”. Dom Pedro António de Noronha, Conde de Valverde, vice-rei, foti duni governador ida naran António Mesquita de Pimentel ne’ebé hela iha Lifau. Maibé la kleur de’it, liurai Francisco Hornay duni sai tiha nia. Vice-rei foti governador seluk, malae André Coelho Vieira. Maibé, nia sei iha hela Lrantuka, Domingos da Costa, Mateus da Costa nian oan, la husik ró-ahi tama Larantuka, dadur André Coleho no haruka fila fali ba ba Goa.

Dom Carlos Filipe Ximenes Belo

1 July 2015

SEOUL NO JAKARTA

VIAGEM DO TRABALHO

BA

INCHEON – KOREA DO SUL
NO
JAKARTA – INDONESIA

Foto hamutuk dirijentes Perusahaan Gramedia Indonesia
Foto hamutuk ho dirijentes Prinpia Co. Ltd

Iha loron 16 de Maio de 2015, Vice-Ministro II da Educação Abel da Costa Freitas Ximenes aranka ba iha Incheon, Korea do Sul hodi partisipa iha Forum Edukasaun Mundial (Education for All). Iha vizita ne’e, Vice-Ministro lori ho mos ekipa ida hodi akompanha durante viagem ne’ebe maka hala’o iha Korea du Sul. Alemde iha Korea du Sul, Vice-Ministro ho ekipa mos hala’o viagem ba Malaysia, Singapura no Indonesia (Bali). Viagem ne’ebe Vice-Ministro hala’o, hahu husi 16 de Maio to’o 30 de Maio de 2015.

Pesoal hirak ne’ebe akompanha Vice-Ministro maka hanesan Diretor Geral Escola Tecnica Vocational Albano Salem, Assessor Vice-Ministro David Raimundo, Jornalista TVTL, Assessor Antonio Cunha no Assessor Fernando Soares. Husi pesoal hirak ne’e, assessor Antonio Cunha no assessor Fernando Soares sai hanesan ekipa avansadu no Vice-Ministro orienta atu fokus hala’o vizita ba iha centro impresaun iha Korea du Sul no Jakarta-Indonesia, inklui vizita ba eskola teknika vokasional balun.

Nu’udar ekipa avansadu, ami assessores Antonio Cunha no Fernando Soares aranka diretamente ba iha Korea du Sul iha loron 16 Maio 2015 ho aviaun Silk Air via Singapura. Ekipa avansadu to’o iha Airoporto International Incheon Korea du Sul iha loron 17 Maio 2015, ne’ebe maka simu husi maluk  Koreano Mr. Choi Deok Jim ne’ebe mos servisu iha Centro de Impressão da Educação-Comoro.

Ami ekipa assessores hela iha Korea du Sul durante loron tolu (3), hahu 17 to’o 19 de Maio de 2015. Durante periodu loron tolu (3) ne’e, ami ekipa assessor hala’o atividades lubuk ida maka hanesan, enkontru ho Project Manager KOICA nian ba Centro de Impressão, akompanha Vice-Ministro da Educação Abel da Costa Freitas Ximenes iha enkontru ho Vice-Presidente KOICA iha sede KOICA no zantar konfraternizasaun ho Project Manager Centro de Impressão husi KOICA, Vizita ba iha eskola teknika Shingu College no ikus vizita ba kompanhia impresaun Prinipal.

Iha loron 20 de Maio de 2015, ami ekipa assessores aranka fali mai iha Jakarta Indonesia. Ami ekipa assessores, iha Jakarta durante loron rua (2) efetivu hahu husi loron 21 to’o 22 de Maio de 2015. Durante periodu loron rua (2) ne’e, ami ekipa assessores hala’o vizita centro impresaun hanesan Percetakan Gramedia no Percetakan Negara i eskola tekniku vokasional ida, maka SMK 26 Jakarta. Durante ami ekipa assessores nia vizita iha Jakarta, hetan akompanha no apoiu maksimu husi staff Adidu Edukasaun Timor-Leste ba Indonesia, Sra. Deni. Vice-Ministro ho komutiva seluk, kontinua iha Seoul hodi partisipa iha Forum Edukasaun Mundial "Education For All".

Durante viagem iha Korea du Sul no Jakarta-Indonesia, ekipa assessores iha de’it loron efetivu hat (4) hodi hala’o vizita ba fatin hotu ne’ebe maka mensiona ona iha leten. Maske nune’e, ekipa assessores konsege maksimiza duni tempu ne’ebe iha, buka referensia ne’ebe maka di’ak liu hodi bele solusiona problemas no dezafius hotu ne’ebe maka Centro de Impressão da Educação Timor-Leste infrenta.

Liu husi vizita ne'e, ami bele foti konkluzaun badak ida katak entre Korea du Sull (Seoul) ho Indonesia (Jakarta) iha diferensia ne'ebe bo'ot tebes, liu-liu iha dezenvolvimentu industria impresaun iha nasaun rua ne'e. Iha Korea du Sul, kuaze uza forsa robot maka barak, no iha Indonesia sei garante ba forsa traballadores sira.

29 June 2015

KUALIDADE EDUKASAUN TIMOR-LESTE

Kualidade Edukasaun Timor-Leste,
Se Los Mak Responsabiliza?


Husi; António J.Castro da Cunha
Lian da-uluk
Iha tinan sanulu resin tolu (13) nia laran, progresu dezenvolvimentu iha Timor-Leste komesa hatudu nia lalatak. Hafoin restaura fali nia independensia, dezenvolvimentu komesa buras iha areas oin-oin. Infrastruturas bázikas, saude, edukasaun, ekonómia, sai hanesan ai rin prinsipal hat ne’ebe maka durante ne’e tane no hatada moris povu tomak nian. Prinsipiu sira ne’e, konsagra ona iha konstituisaun da RDTL artigu 6.0 konaba objetivu estadu nian.
Husi ai rin hat ne’ebe maka iha, edukasaun sai hanesan baze fundamental ida hodi hatu’ur no prepara jerasaun futuru ida ne’ebe iha kapasidade no abilidade atu ukun no dezenvolve nasaun doben Timor-Leste. Ba ida ne’e, Estado no governo iha dever no obrigasaun hodi fo oportunidade ba timorenses hotu atu bele asesu ba edukasaun, nune’e bele garante moris di’ak iha futuru. Liafuan hirak ne’e hotu reflekta iha artigu 59.0 konaba edukasaun no kultura, iha númeru 2 ne’ebe maka deskreve “Ema hotu iha direitu hanesan, ba oportunidade atu eskola no ba formasaun serbisu/profisaun nian”. No iha númeru 4 deskreve “Estadu tenki garante ba sidadaun hotu-hotu, tuir sira-nia kapasidade, atu bele hetan eskola boot kona-ba investigasaun sientifika no hamoris/haburas arte”.
Tinan sanulu resin ona, hafoin Timor-Leste restaura fali nia independensia. Durante periudu tinan ne’e, governo Timor-Leste esforsu maka’as tebes hodi investe iha area edukasaun. Estabelesementu infrastruturas bázikas, kualidade professores, kualidade de ensino, sai hanesan obstaklu bo’ot ne’ebe maka durante ne’e governo Timor-Leste infrenta. Maske nune’e, ita hotu konciente katak, atensaun ne’ebe governo fó, seidauk balansu ho orsamentu ne’ebe adekuadu. Ida ne’e, indiretamente fo impaktu ba dezenvolvimentu kualidade edukasaun iha Timor-Leste.

Situasaun Geral.
Durante dékade ikus ne’e, eskola moris buras tebes iha teritoriu Timor-Leste laran tomak. Hahu husi Ensino Pre-Eskolar, Ensino Báziku, Ensino Sekundáriu Jeral no Tekniku Vokasional inklui Ensino Superior. Tuir dadus husi Ministeriu Edukasaun, oras ne’e, iha teritoriu Timor-Leste laran tomak, eziste ona Ensino Pre-Eskolar 425, ho númeru professores 713 ne’ebe maka hanorin 16,350 alunus, Ensino Báziku iha 1,263 ho total professores 9,781 ne’ebe maka hanorin 340,71 alunus, Ensino Sekundáriu Jeral no Tekniku Vokasional iha 111 ho total alunus 91,943 no Ensino superior iha 11 ho total docentes 1,894 ne’ebe maka hanorin 36,036 estudantes universitarius. Tebes, eskolas sira mosu buras tebes iha nasaun doben ida ne’e. Dala ruma ita haré, eskolas ida ho sanak iha fatin-fatin (filiais). Públiku dala braka kestiona maka’as, “hmmmm….loke eskola sira ne’e, hanesan los loke kios”. Se maka responsabiliza ida ne’e? Governo? Dala barak komunidade sira “obriga” loke eskola, mais, bainhira hetan difikuldades ona, tau todan hotu de’it ba governo.
Perguntas maka ne’e, será que loke eskola barak ne’e sala? Klaru katak lae. Ida ne’e, bazeia ba konstituisaun RDTL artigu 59.0 N0. 2, ne’ebe Reforsa mos husi prinsipius gerais edukasaun nian artigu 2.0 iha númeru 4 ne’ebe deskreve “É da especial responsabilidade do estado promover a democratização do ensino, garantindo o direito a uma justa e efetiva igualdade de oportunidades no acesso e sucesso escolares” (Fontes: As Bases Legais do Sistema Educação de Timor-Leste). portanto lei fo dalan. Maibe, ha’u preukupa oituan, tamba eskola hirak ne’e, barak maka eziste ho fundamentu organizasaun ne’ebe fraku tebes. professores   (mestri/mestra) sira nia abilidade no konhesementu, maioria sei menus tebes. Buat hirak ne’e hotu ikus mai kontribui positivamente ba kualidade edukasaun no estudantes hotu iha eskola refere.
Dilema seluk edukasaun Timor-Leste infrenta maka lingua do ensino. Bazeia ba konstituisaun RDTL artigu 13.0 konaba lian ofisiál no nasional, numeru 1, ne’ebe hateten dehan RDTL nia lian ofisial maka tetum no portugues. Basea ba lei de base da educação, artigu 8.0 konaba lingua do sistema educativo ne’ebe maka deskreve “As línguas de ensino do sistema educativo timorense são o tétum e o português”. Agora, realidade maka ne’e, maioria husi professores (mestri/mestra, docente) la domina lian rua ne’e. Se ita la domina lian nacional sira ne’e, oinsa maka bele mosu interaksaun iha sala de aula laran?
Vice-Ministro Edukasaun Ex.mo Abel Ximenes-Lari Sina sempre ko’alia katak, povu timorenses ne’e, povu ida poligota, katak bele ko’alia lian barak. No ida ne’e ló’os duni. Maibe, engrasadu oituan, tamba ohin loron, maioria husi ita timorenses ko’alia lian “gado-gado”. Barak liu, iha prosesu hanorin iha aulas laran utiliza tri-lingua, tétum, português no bahasa Indonesia. Lian tolu ne’e sei ko’alia kahur malu de’it. Professores sira mos konfuzaun, estudante sira sá-tan?
Dezafius seluk ne’ebe edukasaun Timor-Leste infrenta maka, bainhira estudantes sira atu kontinua ba iha ensino superior. Realidade ohin loron, maioria ensino superior iha Timor-Leste, iha sira nia prosesu aprendijazem loron-loron sei utiliza lian Indonesia hanesan lingua intermediaria. Ida ne’e difikulta tebes duni estudantes hirak ne’ebe akaba sira nia estudu iha nivel ensino secondario. Agora perguntas maka ne’e, será que lingua sai hanesan bareira bo’ot ba kualidade edukasaun iha Timor-Leste?

Papel Governo (Ministeriu Edukasaun).
Hare ba situasaun hirak ne’e, klaru duni katak governo liu husi Ministeriu Edukasaun iha papel ne’ebe maka importante tebes atu prepara kondisaun no ambiente ida di’ak no saudavel hodi garante funsionamentu no estabilidade ba eskolas hotu ne’ebe pertense nu’udar eskolas públika. Formasaun ba professores ne’ebe maka tinan-tinan sempre hala’o iha Instituto Nacional de Formação de Docentes e Proffisionais da Educação (INFORDEPE), hanesan meus ida atu bele eleva konhesementu no kapasidade professores hotu, iha area hirak hanesan; domino da lingua, conhemento tecnico cientifico, tecnico pedagogic no etika profesional. Konstrusaun ba edificio da escola mos la’o nafatin. Dezenvolvimentu ba kurikulu de aprendijazem mos tinan-tinan sempre dezenvolve nafatin. Atu dehan de’it katak, meus barak governo halo ona, hahu husi governo da-uluk to’o governo da-lima. Maske nune’e, buat hirak ne’e hotu sei hamosu nafatin dúvidas no kestoens barak iha públiku nia hanoin. 
Haré ba realidade hotu ne’ebe maka liu ona, tebes duni, iha governo konstitusional da-nén ne’e kontinua ezerse responsabilidade ne’ebe bo’ot atu hasa’e no dezenvolve kualidade edukasaun iha Timor-Leste. Ministerio  Edukasaun tuir dekretu lei n0. 6/2015, 11 de Março, organika do VI Governo Konstitusional, nu’udar orgaun sentral governo nian, iha papel hodi halo konseitu, koordenasaun, no avaliasaun pólitika no foti mos papel hodi regulariza i superviziona lala’ok no atividades edukasaun ne’ebe kualidade iha teritoriu tomak.
Politika VI governo konstitusional, ne’ebe maka hatu’ur hela husi Ministro Saudozo Fernando La Sama de Araujo, sei foka liu ba area tolu hanesan infrastrutura bazika, formasaun professores no kualidade de ensino. Ministeriu Edukasaun iha Governo Konstitusional da Ne’en (6) ne’e, mos sei fo atensaun ne’ebe maka bo’ot ba dezenvolvimentu ensino tekniko vokacionais hotu. Politika ida ne’e, ho objetivu prinsipal atu bele prepara jerasaun futuru timorenses hodi bele responde necesidades kampu de traballu iha nasaun doben ida ne’e. Kúrikulu ba ensino pre-eskolar to’o ensino sekundariu geral mos kontinua dezenvolve tuir evolusaun mundo nian. Nune’e mos, kúrikulu baziku ensino superior hotu ne’ebe eziste iha nasaun ida ne’e.
Ministra Edukasaun Interina Excelencia Dulce de Jesus Soares no Vice-Ministro II Excelencia Abel da Costa Freitas Ximenes, sei kontinua nafatin polítika ida ne’e, hodi hatu’ur no dezenvolve fundamentu edukasaun ida ne’ebe kualidade. Maske nune’e, publiku dala ruma sei iha dúvidas nafatin. Bele ka lae Governo Konstitusional da Ne’en (6) ne’e hadi’a, ou pelu menus hatu’ur hela fundamentu edukasaun ida ne’ebe kualidade? Tempu maka sei fo resposta ba kestaun hirak ne’e hotu.

Papel Setór Privado (Eskolas Partikulares).
Maluk le’e na’in sira, atu dezenvolve kualidade edukasaun, governo mos dudu setor privadu (eskola partikular) no kooperativa, la’os de’it atu ofereses moris di’ak ba povu liu husi atividades ekonómika sustentavel, maibe, liu-liu iha responsabilidade moral atu suporta dezenvolvimentu edukasaun ne’ebe kualidade. Hanoin ida ne’e, previstu mos iha baze legais edukasaun artigu 3.0 konaba liberdade de aprender e ensinar, iha númeru 3 ne’ebe deskreve “O ensino particular e cooperativo organiza-se e funciona nos termos de estatuto próprio, competindo ao Estado apoiá-lo nas vertantes pedagógica, técnica e financeira” (Fontes: As Bases Legais do Sistema Educação de Timor-Leste).
Iha dékade ikus Timor-Leste nia ukun rasik an ne’e, ita haré’e katak, setor privadu hatudu duni ona nia papel ativu. Iha fundasaun barak ne’ebe ita konhese muito bem, dedika sira nia esforsu tomak no foku hodi dezenvolve edukasaun ne’ebe kualidade iha nasaun doben ida ne’e. Fundação Klibur Mata Dalan ba Kooperativa,no Fila Liman, ne’ebe loke East Timor Institute of Business (IOB) no Escola Tecnica Informatica (ETI) no Fundação Kristal, ne’ebe loke eskolas hahu husi ensino baziku to’o ensino superior, Fundação BOAKRIL ne’ebe loke UNDIL, no seluk tan.. Em geral, ita haré katak kontribuisaun setór privadu (eskolas partikulares/eskolas katólikas), hahu hatudu nia dikur.

Ita mos konciente katak, eskolas partikulares barak maka iha kbi’it no kapasidade financeira rasik, nune’e bele prepara kondisaun ne’ebe di’ak liu, intermus de infrastruturas no ekipamentus, inklui kualidade de ensino. Maske ita mos hatene katak, balun sei depende maka’as (tane liman) ba laran di’ak governo nian, liu husi koncensoens públikas.

Lian Ikus
Maluk le’e na’in sira hotu, se ita hare ba realidade hirak ne’ebe mosu iha ita futar matan, dala ruma ita bele foti konkluzaun katak governo (Ministeriu Edukasaun) no Fundasaun (Na’in ba eskolas partikulares) sira maka iha responsabilidade bo’ot liu ba kualidade edukasaun iha nasaun doben ida ne’e. Maibe, tuir ha’u nia pontu de vista (talvez maluk le’e na’in sira mos) katak, atu hasa’e kualidade edukasaun ne’e tenke iha responsabilide konjunta no interlegadu, la’os de’it husi governo (Ministeriu Edukasaun) no Setór Privado (eskolas partikulares), maibe entidades hotu ne’ebe iha intereses ba bem estar nasaun doben ida ne’e iha futuru, liu-liu professores no estudantes sira.
Ha’u konkorda, em geral governo maka iha responsabilidae hodi define polítika edukasaun iha rai laran. Prepara infrastrutura ho di’ak, estabelese kuríkulu ne’ebe kualidade. Nune’e mos eskolas partikulares sira, tenki iha kbi’it atu harii infrastrutura ne’ebe di’ak no prepara kondisaun ne’ebe bele favorese kualidade. Maske nune’e, ha’u hanoin, xave prinsipal liu maka iha professores no estudantes sira rasik.
Tamba sá? Tamba, quandu professores sira la iha vontade atu aprende no hasa’e sira nia konhesementu, liu-liu iha area domínio da lingua, konhesementu tekniku sientifiku, tekniku pedagogica no etika profosional, maka sa ida de’it maka governo no fundasaun (eskolas partikulares) prepara sei la fo impaktu.
Professores tenki tau profisaun nu’udar mestri/a (edukador) hanesan vokasaun ida ne’ebe maka iha dever atu prepara jerasaun futuru ida matenek no kualidade. Alende ne’e, estudantes rasik mos tenki iha vontade no paisaun atu aprende no estuda siencia no lingua. Tamba, Professores atu bele matenek to’o oin sa, infrastrutura no kúrikulu bele iha kualidade as, maibe, bainhira estudantes ida la iha vontade no paisaun atu aprende, estuda no aproveita oportunidade ne’ebe iha, buat hotu sei saugate de’it.  
Maluk le’e na’in sira, bazeia ba diskrisaun ne’ebe maka hato’o ona husi inisiu, ha’u iha perguntas ida ba ita hotu; “Atu hasa’e kualidade edukasaun iha Timor-Leste, se los maka responsabiliza”? Ida ne’e hanesan refleksaun ba maluk le’e na’in sira hotu.


Hakerek Na’in;
Atual Servisu iha Ministeriu Edukasaun Gabinete Vice-Ministro II.