NASAUN FUMADOR

TIMOR-LESTE NASAUN FUMADOR

(Bainhira La-Iha Solusaun, Perigu Bo’ot Sei Mosu)

Husi: António J. Castro da Cunha

Timor-Leste nasaun fumador. Ida ne’e maka estÍgma ne’ebe ohin loron ita nia nasaun tenki simu. Ha’u la-hatane los, ita tenki orgullu tanba sai nasaun fumador númeru uno ka triste ho situasaun ida ne’e? karik ita orgullu, sa ida maka ita manang ka hetan? Ou karik triste, ita lakon los sa ida?

Tuir dadus ne’ebe iha, persentazem timor-oan konsumu tabaku husi tinan ba tinan sa’e bei-beik. Bazeia ba dadus publikasaun científika husi the Journal of American Medical Association (JAMA), ne’ebe maka publika mós iha media nasional sira semana hirak liuba, hatudu katak 33% populasaun Timor-Leste ne’e fumador. Husi total ne’e, fumador mane de’it maka nia persentazem 61%, bo’ot liu iha mundo (haré’e husi proporsionalidade).

Populasaun Timor-Leste, tuir census 2010 iha 1,2 miloens. Ida ne’e atu esplika mós katak populasaun fumador oras ne’e iha mais-menus 396,000 pesoas. Husi númeru ne’e, fumador mane de’it iha 241,560 pesoas. Realidae seluk husi dadus ne’e mos hatudu katak, timor-oan ho idade husi tinan 15 to’o 49 kuaze 94% (Mane 89,5%, Feto 4,5%) nu’udar fumador. Dadus seluk ne’ebe halo ita hotu senti estrañu liu tán, labarik minoridade fumador sira entre tinan 13 to’o 15, kuaze 50%.

Situasaun ida ne’e, lori ha’u atu tenta fó hanoin badak ida, liu husi perspetiva rua. Perspetiva ekonómia no estilus moris (life style) timor-oan sira nian.

Perspetiva Ekonómia.

Bainhira Timor-Leste hetan fali nia Ukun Rasik An iha 2002, iha momentu ne’eba kedas, “odamatan” nakloke ba ema husi nasaun seluk (emprezarius no negosiantes) atu mai. Ema husi antesedentes oin-oin hakat ona no sei kontinua mai nasaun ki’ik no foun ida ne’e. Governo kontinua dudu maka’as dezenvolvimentu atividades ekonómika. Hirak ne’e hotu ho hanoin ida de’it, atu povu nasaun doben ida ne’e hetan lalais moris di’ak.

Tuir dadus husi Central Intelligence Agency Estadus Unidos da America, GDP per kapita, ka rendimentu per kapita iha Timor-Leste iha tinan 3 ikus ne’e sa’e, maske ladún signifikante. GDP 2012 iha US $ 4,400, 2013 iha US $ 4,600 no 2014 iha 4,900.

Rendimentu per kapita ne’ebe sa’e, halo mós Poder de Compra povu Timor-Leste iha tinan 3 ikus (2012-2014) sa’e hela de’it. Iha tinan 2012, poder de compra iha Timor-Leste US $ 5.401 biliaun, 2013 sa’e ba US $ 5.693 no 2014 to’o iha US $ 6.066 biliaun (Fontes: Central Intelligence Agency.US).  Husi dadus ne’e, household consumption (kunsumu uma-kain) hetan persentazem 21,9%, as liu item konsumu sira seluk. Ida ne’e signifika sa ida? Ida ne’e signifika katak demanda Uma-Kain Timor-Leste ba konsumu bo’ot tebes. Husi oklu ekonómia nian, ida ne’e di’ak tanba bele “provoka” movimentu ekonómika iha nasaun ida ne’e positivamente.

Ita halo kalkulasaun simples ida. Bazeia ba dadus ne’ebe iha, loron ida de’it, iha Timor-Leste laran tomak, mane fumador sira gasta osan hamutuk US $ 24,156/lulun/loron). Kuandu ita multiplika ba tinan ida, mane fumador hotu gasta US $ 8,696,160/lulun/tinan. Se loron ida ema ida fuma tabaku masu ida, ho presu media US $ 1,00, maka iha tinan ida sei gasta osan hamutuk US $ 86,961,600/masu/tinan. Montante orsamentu ida ne’e kontribui 6,55% ba konsumu uma-kain.

Ida ne’e signifika sa-ida? Tanba poder de compra povu Timor-Leste sa’e, maka povu hakarak utiliza osan hirak ne’ebe sira iha hodi satisfas sira nia hakarak no neceseidades. Bainhira hakarak no necesidades bo’ot, maka prokura ou demanda mos aumenta. Agora liga ho konsumu tabaku, ne’e iha korelasaun ne’ebe forte liu ho hakarak (wants) ema idak-idak nian (life style).

Tabaku iha ni-nia merkadu propriu rasik. Tabaku, nu’udar produtu importasaun, fó mos receitas ba iha estadu Timor-Leste. Tabaku mós halo timor-oan barak ne’ebe uluk la’os “ema ida” oras ne’e sai ona “ema ruma”. Barak husi sira fa’an tabaku hahu husi masu ida, gerobak ida to’o loja bo’ot. Iha dala ninin, gerobak roda tolu sempre hamrik ho tabaku. Tanba ne’e, ha’u hanoin, husi aspeitu ekonómika (mikro), tabaku fó mós “vantagem” no “benfesiu” ba povu kbi’it laek sira atu hatutan sira nia vida, maske iha parte seluk provoka mos despezas (gastus) ne’ebe bo’ot husi konsumedores.

Estilus Moris

Nu’udar nasaun ne’ebe hetan fali nia independensia iha era mileniu (globalizasaun), timor-oan barak la’o no infrenta kedas situasaun moris ne’ebe diferente. Oferta husi merkadu global ne’ebe mai ho produtus marka oin-oin, halo timor-oan barak “nakfilak” an iha sira pensamentu no atetudi loron-loron.

Estilus moris timor-oan maioria ohin loron, iha mudansa “radikal” tebes. Mundo globalizadu iha ne’ebe buat hotu instan (fasil) no otomatiku, halo timor-oan barak “haluha” prosesu moris natural nian. Estilus moris timor-oan barak ohin loron, ita bele temin estilus konsumptivu. No estilus moris ida maka fuma tabaku ne’e duni.

Fuma tabaku, los tebes, nú’udar direitu ema idak-idak nian. La iha ema ida maka bele bandu. Dadus ne’ebe mai husi JAMA, hatudu oinsa timor-oan barak depende maka’as tebes ba tabaku. Iha konvivensia loron-loron, ita haré’e maluk fumador sira ne’e sempre utiliza termus hirak hanesan L.A = La fuma Araska (refere ba tabaku marka L.A), la fuma kakutak (hanoin) la la’o, la fuma moris senti hanesan la kompletu, ho tabaku lulun ida nia su’ar maka bele halakon stress, no liafuan seluk tán. Brevemente, ema fumador idak-idak fuma tabaku ho objetivu ne’ebe la hanesan.

Marka tabaku ne’ebe oin-oin, sai mós hanesan sasukat ba ema idak-idak iha sira nia kovive loron-loron. Marlboro, L.A Lights, Djarum Super, no seluk tan, nu’udar marka tabaku hirak ne’ebe hatudu mos oinsa ema ne’e nia karakter no moris social.

Fila fali ba Timor-Leste nu’udar nasaun fumador númeru uno. Ita hotu tenki hanoin duni, tanba númeru fumador ba labarik minoridade sira, nia persentazem to’o kedas 50%. Tinan 5 no 10 mai sira sai jovens no adultu, no sei kaer mos papel importante iha dezenvolvimentu nasaun ida ne’e nian. Se ita fiar katak, tabaku ne’e fo impaktu ne’ebe negativu ba ema nia saude, ita bele imajina katak Timor-Leste iha futuru sei ukun husi jerasaun ida oinsa los?. Tanba sa labarik idade minoridade sira sai fumador? Iha fatores barak, balun maka hanesan; hakarak atu hatudu identidade propriu nu’udar ema (mane),no  influensiadu ho ambiente konvivu loron-loron nian.

Situasaun hirak ne’e, tenki hetan atensaun ne’ebe maka sériu, la’os de’it husi governo, maibe liu-liu husi Inan-Aman, komunidade, sociedade no igreja. Situasaun ida ne’e sei sai alarma bo’ot ida ba futuru Timor-Leste iha tinan 10 ou 20 mai. Tanba se ita hotu la kuidadu, Timor-Leste sei tama iha situasaun ida pior liu ohin loron.

Konkluzaun

Númeru fumador iha Timor-Leste, liu-liu ba idade produtivu sira as tebes (94%). Rendimentu per kapita no poder de kompra iha Timor-Leste tinan 3 ikus sa’e hela de’it maske la-dún signifikante. Situasaun ida ne’e, iha korelasaun positivu ho nivel konsumu ne’ebe maka ás mos iha nasaun ida ne’e, inklui konsumu tabaku (6,55%).

Estilus moris povu iha nasaun ida ne’e, ita bele temi, gosta moris dissolutamente (Berfoya-foya). Estilus nu’udar ema (mane) ho diferensia karater, klase social no “intereses”, halo populasaun timor-oan barak “hatudu an” iha konvivensia moris loron-loron. Seidauk tán presaun moris (stress), halo timor-oan barak hili tabaku ho nia su’ar hanesan solusaun ida.

Solusaun

Dadus ne’ebe hatudu husi JAMA, atu fo hatene mai ita katak povu Timor-Leste barak (33%) maka nia moris iha dependensia ba tabaku. Tanba ne’e, jeralmente sei fo impaktu ne’ebe negativu ba saude povu Timor-Leste. Situasaun ida ne’e, obriga ita (governo) tenki buka solusaun.

Iha semana hirak liu-ba, bainhira selebra loron saude mundial, governo liu husi Ministeriu Saude hala’o ona plataforma ida konaba kampaña nasional kontra tabaku. Kampaña ida ne’e halo, ho objetivu atu oinsa prevene fuma tabaku iha nasaun ida ne’e.

Governo no publiku balun fo ona solusaun, ne’ebe bele solusiona problema fumador sira ne’e. Solusaun hirak ne’e hanesan; Regras ne’ebe bandu ema labele fuma iha fatin publiku, hasa’e tabaku nia folin, hasa’e taxa importasaun ba tabako, ou ita mos bele hamenus quota ba importasaun tabaku no bandu tabaku alta nikotina (high nicotine) tama mai merkadu Timor-Leste. Hirak ne’e hotu di’ak, maibe, tuir ha’u nia hanoin ida ne’e la-to’o.

Buat ne’ebe importante liu maka “salva” jerasaun nasaun ida ne’e husi situasaun ne’ebe pior liu iha futuru. Ha’u nia hanoin-lisuk balun, ne’ebe bele soluciona problema fumador hanesan tuir; Aktu da-uluk, Buka no ke’e sai abut problema. Ukun Na’in sira tenki buka hatene, tanba-sa maka timor-oan barak (33%), liu-liu labarik idade minoridade sira sai fumador? Ita tenki buka to’o hetan abut husi situasaun ida ne’e, “la iha ahi-su’ar se ahi la-lakan”. Daruak, Edukasaun Cívika. Importante tebes atu ita kuda kedas husi inisiu, ba timor-oan hotu, liu-liu labarik minoridade sira, konciensia konaba impaktu ne’ebe sei hetan bainhira fuma tabaku. Impaktu ekonómia (despezas) no impaktu saude. Da-tolu, Bandu no Sanksaun ka multa. Tenki iha lei ida rigorozu tebes hodi bandu no fo sanksaun ka multa ba fumador sira, liu-liu fumador idade minoridade. Implementasaun bandu no sanksaun ba fumador, dala-barak kontra-produtivu, tanba de’it implementador lei sira mos “dalaruma” mesak fumador hotu de’it, “la konsege” halo asaun konkreta ruma. Ida ne’e mos presiza hetan atensaun sériu.

Ikus.

Ita tenki hanoin duni ona nasaun ida ne’e nia destinu iha tinan 10 ou 20 mai. Tanba se-lae, ita nu’udar nasaun sei infrenta perigu bo’ot tebes iha oin. Perigu bo’ot hirak hanesan moris mukit no ki’ak aumenta ba bei-beik, dependensia sei sai maka’as liu tan, injustisa social sei buras tebar nafatin no at liu tan, nasaun ida ne’e sei ukun husi jerasaun hirak ne’ebe nakonu ho “Mal-Saude no Mal-Gastus”. Hirak ne’e hotu sei sai hanesan ameasas komun ba ita tomak.

Tanba ne’e, ita la presiza orgullu nu’udar nasaun fumador númeru uno iha mundo. Nune’e mos ita la presiza triste. lós duni katak susar tebes atu bele halakon fumador husi nasaun ida ne’e.  Maske nune’e, ita iha esperansa katak, pelu-menus, tinan 10 mai, bainhira JAMA hasai tan nia rezultadu peskiza foun, Timor-Leste bele iha ona ùltima lugar nu’udar NASAUN FUMADOR.

Ita hotu hein, katak nasaun ida ne’e sei kontinua ukun nafatin husi jerasaun ida ne’ebe la’os de’it iha kualidade (matenek) no responsabilidade (moral di’ak) ba nia-an rasik no ba nia povu, maibe mós IHA SAUDE DI’AK (mental).

E-Mail : zecunha_bcu@yahoo.com, HP, 783616888

EDUKASAUN

EDUKASAUN no DEZEMPREGU

 (Hanoin Ruma Relasiona ho Situasaun Ohin Loron)

HUSI; ANTÓNIO J. CASTRO DA CUNHA

Normalmente, nasaun post conflict ka nasaun terceiro mundo sira sempre infrenta problema “klásiku”. Mukit, ki’ak, beik, malnutrisaun, “hamlaha”, konflitus no dezempregu nu’udar kauzas ne’ebe mosu no hamaluk nafatin prosesu dezenvolvimentu iha nasaun hirak refere. Husi problema “klásiku” ne’ebe temin iha leten, rezolve beik no dezempregu hanesan xave prinsipal atu nasaun terceiro mundo sira bele “haksoit” sai husi situasaun hirak ne’e. Dala ruma ita husu ba malu nune’e, Kok bele?

Beik iha kontekstu ida ne’e, la signifika katak le’e no hakerek la-hatene. Maibe beik, tuir ha’u, nia sentidu maka ema (individu) ne’ebe la iha kapasidade no abilidade atu kore-an husi problema hirak ne’ebe nia infrenta. Ema ne’ebe maka beik, sempre “goma-metin” ho dezempregu no problema “negativu” seluk ne’ebe temin ona.

Tanba ne’e, dalan ida atu “haksoit” sai husi beik maka liu husi edukasaun. Edukasaun halo ema hatene ciensia no domina teknologia. No hirak hanesan ne’e, dala-barak ema temin edukadu. Ema ne’ebe edukadu (la-os hotu), sempre iha kapasidade no abilidade atu rezolve nia problema rasik. Tanba sa? tanba nia bele buka ou kria empregu ba nia an-rasik no ba ema seluk.

Ita bele hare’e nasaun hirak ne’ebe avansadu los ona. Maioria populasaun mesak edukadu hotu de’it. Ida ne’e mos hatudu oinsa nasaun hirak ne’e bele eziste no kompete iha mundo modernu ohin loron. Liu husi edukasaun, bele mosu jerasaun ida ne’ebe kualifikadu hodi garante ezistencia no kompetividade iha interkomunikasaun no kompetisaun mundo globalizadu.

Oinsa ho Timor-Leste? Maluk sira, hanesan ita hotu hatene ona, husi inisiu kedas, governu troka dala nen (6) ona, edukasaun sempre sai atensaun no prioridade prinsipal hamutuk ho infrastrutura no saude. Hafoin restaura fali independensia iha tinan 13 liu ba, Timor-Leste adopta kedas prinsipiu edukasaun ba ema hotu. Katak timoroan hotu-hotu, riku ka ki’ak, foho-oan ka cidade-oan, bo’ot ka ki’ik, iha direitu ne’ebe hanesan, asesu ba edukasaun hodi hetan matenek no domina ciensia i teknologia.

Iha situasaun Timor-Leste ohin loron, dezenvolvimentu edukasaun (formal) sei infrenta dezafius no obstaklu bo’ot tebes. Infrastrutura bázika, kúrikulu, fasilidades, laboratoriu, kualifikasaun professores, aproveitamentu estudantes, hirak ne’e hotu sai hanesan dezafius ne’ebe maka durante iha tinan sanulu ikus Timor-Leste infrenta. Maske nune’e, governo kontinua ho esforsu tomak hadi’a tuir necesidades no prioridades ne’ebe iha.

Ensinu gratuitu tuir mandatu konstituisaun haruka, fo duni kbi’it no forsa ba timoroan hotu atu aprende hakerek, le’e no sai ema matenek i útil ba an-rasik, familia, sociedade, nasaun no mundo. Matenek, liafuan ida ne’ebe iha forsa as tebes hodi dada timoroan hotu atu hamrik hanesan ho ema husi mundo tomak.

Ita hotu senti orgullu bainhira akompaña no hare’e ho matan, entuziasmu, dezeiju no esperansa timoroan hotu atu bele asesu ba edukasaun. To’o ohin loron, 95% labarik timoroan tau naran ona ba eskola, hahu husi Pre-Eskolar ba to’o Ensinu Sekundariu. Joven barak kontinua sira nia estudu iha Ensino Superior hodi hasai licensiatura, no adultu lubuk ida maka reforsa sira nia matenek iha mestradu to’o dotoramentu. Maske nune’e, ita mos konciente katak, barak maka la konsege akaba sira nia estudu, tanba ejizensia moris ne’ebe iha. Dadus ne’ebe iha, mos hatudu katak númeru dizistentes timoroan husi eskola as tebes.

Maluk sira, tinan-tinan timoroan rihun maka kontinua sira nia estudu ba ensino superior. Barak iha rai laran, rihun mos sai ba nasaun seluk. Balun kontinua ho bolso estudu (governo no parceirus), barak mos husi esforsu rasik (familia/inan-aman). Indonesia, Tailandia, Filipina, Brazil, Portugal, Australia nu’udar fatin destinasaun ba timoroan buka matenek nian. Balun bele aproveita ho di’ak no ikus fila mai hatudu duni sira nia kualidade hodi kontribui positivamente ba dezenvolvimentu nasaun ida ne’e. Maibe barak mos maka lahetene atu halo los sa-ida. Estrañu liu tan, universitarius barak mos maka “rende” de’it iha dalan klaran, iha ne’ebe ikus mai “halai” ba Inglatera no Irlanda hodi hatutan moris.

Dezempregadu edukadu kontinua aumenta tinan ba tinan. Tanba sa? Tanba timoroan edukadu (dezempregadu) hirak ne’e la iha skill ka badaen ne’ebe suficiente atu tama no kompete iha kampu traballu. Se nune’e, sa ida los maka sala? Empregu maka la-iha ka timoroan maka la-prontu? Hanoin lisuk ba. Ita hotu dala ruma “baku” hirus-matan, maibe ita atu hirus los se? governo? Karik bele. Buat balun ne’ebe maka to’o oras ne’e “la’o la-los”, ita bele “komu liman” ba governo. Maibe barak liu, ita idak-idak maka tenki responsabiliza.

Tuir rezultadu peskiza husi Timor-Leste Labour Force Survey 2013 (TL-LFS), rezulta katak estimativa timoroan ne’ebe to’o ona tinan atu servisu hamutuk 692,200. Husi total ne’e, 213,200 maka hanesan ona forsa traballu. Númeru ida ne’e, tuir TL-LFS 2013, reprezenta taixa partisipasaun forsa traballu ne’ebe ki’ik tebes (30.6%). Dadus mos hatudu katak, husi total forsa traballu ne’ebe iha, 189,800 nu’udar empregadu no 23,400 ka 11% nu’udar dezempregadu.

Hafoin lori tinan naruk, nasaun ida ne’e konciente katak dezempregu ne’ebe ohin loron Timor-Leste infrenta, kauza ida maka tanba timoroan rasik la iha skill no badaen atu kompete ho ema estranjeirus. Vice-Ministru Edukasaun Abel Ximenes Lari-Sina, iha okaziaun barak hateten, traballadores estranjeirus ne’ebe servisu iha nasaun ida ne’e, manan salariu bo’ot, la’os tanba sira ema estranjeiru, maibe liu-liu tanba sira nia skill no produtividades as liu timoroan sira.

Tanba ne’e, Timor-Leste nu’udar nasaun presiza iha vizaun ida estrategico no inovativu hodi hahu prepara jerasaun timoroan ne’ebe, la’os de’it kualifikadu maibe mos iha kompetividade. Nasaun ida ne’e, tantu governo komu setor privadu tenki hanoin ona, tinan 5, 10 ou 20 mai, kampu traballu Timor-Leste presiza timoroan ida ho skill oin-nusa los.

Maluk sira, sé ita akompaña politika VI Governo Konstitusional ne’ebe trasa liu husi Ministeriu Edukasaun, maka ita hare’e katak Governo ohin loron hahu foku ona atu dezenvolve edukasaun, liu-liu iha area tékniku vokasional. Tinan oin, 2016, governo sei hahu fazeada i gradualmente konverte Ensinu Sekundariu Geral ba Ensinu Tekniku Vokasional. Governo mos planea ona atu inisia Akademia Peska i Estudus Marinus no Politkeniku Hotelaria i Turismu iha 2016.

Ida ne’e programa ida inovativu tebes. Objetivu prinsipal husi programa ne’e maka, atu prepara timoroan bele kompete iha kampu traballu tinan 5, 10 ou 20 mai. Timor-Leste ba futuru, necesita tebes atu iha tekniku ne’ebe kualifikadu ho abilidade as. Lia-fuan xave maka ne’e “Timoroan hotu tenki iha valor kompetividade”. Brevemente ita bele ko’alia katak ensino tekniku (sekundariu no terciariu) prepara timoroan atu sai kreativu no inovador. Matenek na’in ida naran Jack Welch, GE hateten nune’e “If you don’t have a competitive advantage, don’t compete”.

Prezensa Ensinu Tekniku Vokasional, Akademia, Politekniku nu’udar alternativas ida ne’ebe governo sei dezenvolve hodi responde dezempregu iha futuru. Tanba ne’e, ha’u hanoin pasu ne’ebe Ministeriu Edukasaun foti, nu’udar hakat ida importante no estrategiku tebes. Maske ita hotu konciente, katak programa hirak ne’e hotu sei presiza provas no lori tempu hodi bele responde. Ema barak bele dúvidas, maibe konkorda ou lae ensinu tekniku (sekundariu no terciariu) sei haraik solusaun ba dezempregu no forsa traballu unskilled iha nasaun ida ne’e.

Ema matenek sira bain-bain temin nune’e, “O Nia Futuru Iha O Nia Liman Rasik”. Fraze ida ne’e fo sentidu ne’ebe kle’an tebes. Agora, ita (timoroan) idak-idak maka tenki reflekte. Sa-ida maka sai nu’udar ita nia paisaun. Sa-ida maka sai ita nia mehi iha futuru. Tanba ne’e, atu realiza mehi no paisaun ne’ebe iha, maka ema idak-idak tenki trasa planu ba sira-nia moris rasik. Matenek ida naran Casey Stengel hateten nune’e “If you don’t know where you’re going, you might end up somewhere else”. No ha’u konkorda tebes ho lia-fuan ne’e.

Maluk sira, Timor-Leste nu’udar nasaun tenki hahu ona ho pasu estrategiku ida ne’e. Pasu estrategiku ne’ebe bele dezenvolve no hahoris jerasaun timoroan ho koñesementu tékniku, domina ciensia, teknologia no iha kompetividade as atu kompete ho se-se de’it. Tanba se- lae, ema estranjeirus sei mai domina nafatin, no ita, timoroan sei sai ESPEKTADORES ne’ebe “di’ak” iha ita nia uma-rasik.

E-Mail : zecunha_bcu@yahoo.com; HP: 78361688

DEZLUTU NACIONAL

SENTIDU DEZLUTU NACIONAL:

HALOT KAKALUK FUNU, DEZENVOLVE KAKUTAK GLOBALIZASAUN

(PRESIZA HARI’I MUZEUM BA-DAME IHA TIMOR-LESTE?)

HUSI: António J. Castro da Cunha

LUTU ka iha lisan Timor-Leste nian temin HATAIS-METAN, ou KESI-METAN nu’udar sentimentu domin ne’ebe hatudu husi familia, kolegas no amigus ba maluk ne’ebe husik hela ona mundo ida ne’e. LUTU ka HATAIS METAN ne’e iha nia sentidu ba timoroan ida-ida. KESI-METAN iha liman, ulun no hatais roupa metan ida-ida ho nia sentidu rasik. Iha LUTU fulan tolu, seluk fulan nén, barak to’o tinan ida no balun liu tinan ida. Hirak ne’e hotu mos iha nia signifikadu mesak. LUTU iha ambiente Timor-Leste nian katak horik ka moris iha situasaun tristeza nia laran durante periudu tempu balun. Bainhira periudu LUTU hotu ona, maka sei tama iha prosesu DEZLUTU ka HASAI-METAN ou bain-bain timoroan hotu temin dehan KORE-METAN.

KORE-METAN hanesan kultura timoroan nian ne’ebe mai husi kedas tempu bei-ala sira nian. Iha tutun husi KORE-METAN ne’e, familia timoroan barak sempre taka ho misa agradesementu no festeza. Festa ho sentidu katak matebian sira oras ne’e moris hakmatek ona iha “Mundo Rohan Laek” nian. Iha festa KORE-METAN ne’e, familia, kolegas no amigus hotu ekspresa sira nia sentimentu haksolok no kontenti liu husi dansa tuir irama knanuk KORE-METAN nian.

Maluk timoroan sira hotu, iha loron hirak ikus ne’e, iha noticias nacionais ne’ebe ita hotu akompanha, katak iha fulan ida ne’e nia laran, hahu 4 Setembro to’o 31 Dezembro 2015 Timor-Leste sei tama iha periudu DEZLUTU (KORE-METAN) no HALOT KAKALUK (BIRU) funu nian. Perguntas ba ita hotu maka ne’e, durante periudu DEZLUTU no HALOT KAKALUK, sei hamosu sentidu sa-ida ba timoroan hotu iha era ukun rasik an ida ne’e? Lisaun sa-ida maka timoroan hotu bele hetan durante periudu fulan Setembro to’o Dezembro 2015 ne’e? molok atu fo hanoin oituan ba perguntas ne’ebe iha, ha’u hakarak lori ita hotu, loke hikas fali memoria durante periudu naruk luta tinan 24 nia laran ba Timor-Leste nia auto-determinasaun hodi defende Ukun Rasik An.

PERIUDU LUTU NACIONAL.

Maluk le’e na’in sira, Luta naruk povu timoroan hotu durante tinan 24 nia laran, hakotu ona iha 30 Agostu 1999. Maske nune’e, durante tinan 24 nia laran, historia barak maka mosu ho akontesimentu oin-oin akompanha iha luta aswain povu timoroan hotu nia hakat. Hakat husi pasu ida ba pasu tuir mai, hodi hare ho matan tragedia no maskare hotu.

Funu naruk timoroan sira nian, hamosu historia no akontensimentu heroiku i traisaun, hamnasa no tanis, kontenti no halerik, mate hamlaha no sobrevive, Hirak ne’e hotu nu’udar peregrinasaun ida ne’ebe sempre mosu troka malu iha luta auto-determinasaun ba UKUN RASIK AN. Tragedia barak maka akontese, ne’ebe hamosu sentimentu tristeza durante tempu naruk nia laran. Lakon Inan, aman, oan, fen kaben, la’en kaben, maun, alin, vizinho, kolegas, amigus ho forsadu husi forsa inimigu, nu’udar akontesimentu ne’ebe loron-loron sempre mosu iha prosesu luta hodi defende ukun rasik an. Ho nune’e, ita bele dehan, durante periudu tinan 24 nia laran, familia timoroan hotu moris iha situasaun “LUTU” nia laran.

Maluk sira hotu, bainhira ita loke fali memoria historia funu nian, LUTU NACIONAL, tuir ha’u nia pensamentu, hahu nanis kedas iha golpe no kontra golpe ne’ebe “halo” husi Partido bo’ot rua iha momentu ne’eba, tinan 1975, maka partido União Democratico de Timor-Leste (UDT) no partido Frenti Revolucionario Timor-Leste Independenti (FRETILIN). LUTU ne’e sai todan, kle’an no lori tempu naruk liu tan ba povu tomak nia moris, bainhira rezime invazor Republika Indonezia hahu invade Timor-Leste, iha 7 Dezembro 1975.

Iha momentu bainhira Povu timoroan tomak hamutuk ho aswain FALINTIL sira hases-an husi forsa invazor nia agresaun hodi “haksumik” an iha foho leten no ai-laran fuik sira Timor-Leste nian, komesa ne’eba kedas laloran halerik no tanis-tristeza sai hanesan “ha-han” loron-loron. Mate hamlaha tanba la iha ha-han atu han, mate forsadu tanba asaun assasinatu husi soldadu assasinu invazor sira, halo timoroan aswain barak hanesan los balada fuik ne’ebe sira nia ruin naklekar, soe hela iha dalan, ai-laran fuik no fatuk-ku’ak sira. Mate rate la iha.

Knanuk heroiku ne’ebe nakonu ho sentimentu tristeza “Mate mohu, soe isin lemorai….ruin naklekar, tan ha’u rai Timor”, nu’udar knanuk ida, bainhira ita hotu rona, senti laran no fuan ne’e “rahun” tebes hodi hanoin fali tragedia no maskre hirak ne’ebe ita idak-idak infrenta direta no indiretamente durante luta tinan 24 nia laran.

Funu tinan 24 nia laran hodi defende Ukun Rasik An ida ne’e, nakonu ho sentimentu tristeza ne’ebe bo’ot. Maske nune’e, luta naruk ne’e mos nakonu ho asaun heroiku barak, ne’ebe presiza tebes ita hotu (jerasaun ohin loron no hirak ne’ebe sei tuir mai)  nia orgullu no apresiasaun. Maske povu luta-dor no aswain FALINTIL barak lakon no mate, maibe sei iha nafatin aswain seluk ne’ebe bele sobrevive, hodi kontinua rezisti, luta ba Ukun Rasik An.

HALOT KAKALUK, DEZENVOLVE KAKUTAK

Maluk sira, konforme historia, ne’ebe ita hotu hatene ona, Aswain FALINTIL no Juventude Loriku Aswain barak bele kontinua reziste no sobrevive hodi kontinua luta kontra forsa invazor, barak ka oituan, bo’ot ka ki’ik tanba influensiadu husi “FORSA NATURAL” ka “KAKALUK ou BIRU” ne’ebe sira ida-ida iha. KAKALUK ka BIRU ne’ebe hetan husi forsa natural matebian no bei-ala sira Timor-Leste nian.  KAKALUK ka BIRU ne’ebe iha, hetan mos husi ritual kultural tuir lisan timoroan ida-ida nian. KAKALUK ka BIRU ne’ebe asawain luta-dor sira iha, la’os de’it halo sira “helik” husi ameasas no agresaun assassinatu inimigu nian, maibe mos halo sira brani tebes hodi infrenta (oin ho oin) situasaun difisil bainhira “monu” iha abrigu inimigu sira nian. Fiar ou la-fiar, ida ne’e maka realidade ne’ebe hamaluk historia funu aswain luta dor timoroan sira nia durante tinan 24 nia laran.

Prezidente da Republica, Jeneral Taur Matan Ruak, Aswain FALINTIL no Lider Bo’ot ida rezistencia nian, iha nia vizita sira ba suco hotu, aviza ba komunidade timoroan tomak, katak Timor-Leste tenki halot ona KAKALUK (BIRU) funu nian. Tuir Nai Prezidente da Republica, katak problema ne’ebe maka durante ne’e mosu, hafoin loron no konsulta popular restaurasaun independensia, fator ida mos tanba “babeur” husi KAKALUK (BIRU) ne’ebe sei-dauk halot to’o  agora. Ou dala-ruma halot ona, maibe sei-dauk halot ho di’ak tuir lisan ne’ebe timoroan idak-idak iha. Tanba ne’e maka, “influensia” husi KAKALUK (BIRU) kontinua halo timoroan ho timoroan lori meik no kro’at hatudu ba malu. Akontesimentu sira iha tinan 2004, 2006 to’o 2008 no 2015, fiar nu’udar rezultadu husi situasaun hirak ne’e hotu.

Sentidu halot KAKALUK (BIRU) funu nian, mai ha’u, la’os de’it halot meik no kroat ou halot KAKALUK (le’e = ai-abut) tuir dalan kultura no lisan ne’ebe iha, maibe mos signifika katak timoroan hotu tenki ona halot atetudi agresivu, odio no vingansa hodi tu’ur hamutuk (nahe biti bo’ot) tuir lisan timoroan nian, fo liman hodi perdua malu.

Bainhira halot ona KAKALUK funu nian, ba oin, timoroan hotu presiza tebes dezenvolve KAKUTAK (MATENEK). KAKUTAK ne’ebe prienxe ho ciensia no teknologia. Ida ne’e signifika katak timoroan hotu tenki domina ciensia no teknologia i utiliza ba dezenvolve kreatividades no inovasaun. Timoroan hotu presiza la’o tuir ritual (prosesu) ne’ebe los hodi dezenvolve KAKUTAK ne’ebe brilliante, nune’e, ikus mai bele kontribui positivamente ba dezenvolvimentu nasaun doben RDTL.

HARI’I MUZEUM BA-DAME.

Maluk Sira, ha’u konkorda ho Irmaun Mariano Assanami Sabino, lider potensial ida jerasaun foin sa’e nian, katak, Timor-Leste ohin loron presiza faze foun (Timor Post. 01/09/2015). Faze foun ida, iha ne’ebe timoroan hotu (jerasaun lider tuan, jerasaun lider ohin loron no jerasun lider tuir mai) presiza la’o tuir. Faze foun ne’ebe ita hotu hakarak tenki la’o ho pensamentu foun. Pensamentu foun ne’ebe bele lori forsa foun hodi liberta povu husi MUKIT, KI’AK no BEIK.

Maibe iha parte seluk, ha’u la-dun konkorda ho hanoin seluk Irmaun Mariano Assanami nian, ne’ebe hatete atu halot tiha organizasaun rezistencia sira. Mai ha’u, nu’udar organizasaun rezistencia, sira tenki eziste nafatin hodi kontribui ba dezenvolvimentu nacional, tanba sira sólidu ona i iha unidade no fraternidade ne’ebe bo’ot. Organizasaun rezistencia sira, eziste ona ho sira nia prinsipiu no valores rasik, ne’ebe presiza tebes kontinua iha momentu agora. Mai ha’u, iha tempu Ukun Rasik An ne’e, organizasaun rezistencia sira presiza kontribui fali ho pensamentu, vizaun no misaun foun.

Agora, sa-ida maka governo presiza hanoin no halo? Ha’u hanoin, governo presiza harii muzeum ba-dame. Muzeum ba-dame importante tebes atu lori espiritu dame nian iha pensamentu timoroan ida-ida. Ha’u nia sugestaun ba governo, karik bele, muda naran muzeum rezistencia ba fali muzeum ba-dame. Liu husi muzeum ba-dame, timoroan hotu bele transforma hanoin ne’ebe gosta reziste (funu) de’it ba fali hanoin foun ne’ebe nakonu ho dame no paz.

Halot tiha KAKALUK funu nian iha muzeum ba-dame. Hasai tiha hatais-metan (kore-metan) ne’ebe maka durante hamaluk timoroan hotu nia moris ba iha muzeum ba-dame. Rai ho di-diak iha muzeum, atu nune’e, timoroan hotu la tau tan LUTU NACIONAL (hatais metan). Husik ba LUTU sira hotu iha muzeum ba-dame, hodi sai hanesan lisaun ba timoroan tomak atu hakribi’it meik no kro’at no hadomi i hahi fali ciensia no teknologia.

SENTIDU DEZLUTU NACIONAL.

Agora, iha era Ukun Rasik An ida ne’e, hafoin tinan 16 husi loron Konsulta Popular iha 31 Agostu 1999 no tinan 13  depois loron Restaurasaun ba Ukun Rasik An iha 20 Maio 2002, governo mos hahu aviza, atu timoroan hotu hahu dau-dauk ona prosesu DEZLUTU (KORE-METAN) NACIONAL durante fulan hat (4) hahu 4 Setembro to’o 31 Dezembro 2015. Hodi responde perguntas rua  ne’ebe hato’o ona iha paragrafu da-uluk artigu ne’e, ha’u sei hato’o hanoin konaba sentidu prinsipal husi DEZLUTU no HALOT KAKALUK funu nian. Tuir Primeiro Ministro Rui Maria Araujo, DEZLUTU NACIONAL halo ho objetivu prinsipal atu transforma LUTU ba ORGULLU nasional, hodi konsentra dezenvolvimentu rai ida ne’e.

Tuir ha’u nia pensamentu (hanoin subjetivu), sentidu DEZLUTU NACIONAL ka KORE-METAN maka halakon neon-kraik no laran-triste, para ho halerik no tanis-tristeza hodi hahoris fali ambiente alegria (haksolok) ba esperansa moris ne’ebe di’ak liu iha tempu agora no tuir mai (futuru). DEZLUTU NACIONAL mos signifika katak sai husi moris nakukun (Kore-Metan) hodi tama ba moris naroman (Hatais-Mutin). Kore-Metan ba Hatais-Mutin mos fo sentidu katak, matebian (Martires, Saudozos) povu aswain hotu, oras ne’e (tuir fiar Sarani nian) moris hakmatek ona iha AMAN MAROMAK nia kadunan SANTO. Governo prepara ona ceromonia lubuk ida ne’ebe maka sei inisia ho misa ba KORE-METAN iha 4 Setembro 2015. Governo mos sei realiza programas divertimentu oin-oin, hanesan koncertu múzika. Maske nune’e, bua ne’ebe timportante liu maka sentidu husi aktividades sira ne’e hotu.

Tanba ne’e, ba oin, timoroan hotu presiza ona komunga moris alegria (haksolok), fiar-an no optimista hodi hateke ba oin, hako’ak moris ne’ebe nabilan iha naroman no hakmatek nia laran. Katak moris saudavel, do’ok husi MUKIT, KI’AK NO BEIK. Ho nune’e de’it maka, DEZLUTU NACIONAL ne’ebe governo realiza ne’e, bele fo SENTIDU ne’ebe kle’an. SENTIDU ne’ebe bele haraik pensamentu foun ba timoroan ida-ida, hodi kuda iha ne’on no fuan ba dezenvolvimentu RDTL. Liu husi DEZLUTU NACIONAL ita mos bele aprende lisaun bo’ot ida, katak, funu, oho malu, tau meik no kro’at ba malu, odio no vingansa, buat hirak ne’e hotu sei hamosu de’it terus, sofrementu no moris la hakmatek.

ADEUS LARAN SUSAR NO NEON KRAIK, BENVINDO DAME NO DOMIN BA DEZENVOLVIMENTU.

NB: Sugestaun no kritikas bele haruka mai E-Mail: zecunha_bcu@yahoo.com; HP; 78361688

FUNU TIMOR

FUNU TIMOR: HAHU 1975-DETERMINA 1999

(Ema Ida Historia Ida Presiza Komunga Husi Jerasaun ba Jerasaun)

Husi: António J. Castro da Cunha

Selebrasaun aniversariu Forcas Armadas da Libertação Nacional Timor-Leste (FALINTIL) ba dala 40, iha 20 Agostu liu ba, selebra ho tema prinsipal “EMA IDA HISTORIA IDA”. Historia FALINTIL, hanesan memoria osan mean ne’ebe murak tebes, ne’ebe mosu husi prinsipiu fundamental ida maka defende soberania RDTL no tane as dignidade povu timoroan hotu.

Ita hotu akompaña ona historia ne’ebe lider bo’ot FRETILIN Marii Alkatiri no lider sira seluk konta iha celebrasaun tinan 40 FALINTIL nian. Hirak ne’e hotu sei sai hanesan memoria murak ba jerasaun (foun) ida ne’e, hodi hatutan mos husi tempu ba tempu.

Tuir historia, funu hahu ho golpe husi UDT no kontra golpe husi FRETILIN. Iha kontra golpe, mosu FALINTIL ne’ebe inisia husi lider bo’ot sira hanesan Nicolao Lobato, Marii Alkatiri, Tiago Lobato. Iha funu laran, Historia FALINTIL hahu iha Mota Ulun 15 Agostu, “batizadu” iha Aisirimou-Aileu 17 Agostu no konsolidadu i reforsadu husi komponentes hotu iha 20 Agostu 1975.

FALINTIL sai bo’ot, solidu no forte ho lideransa lider historiku Kay Rala Xanana Gusmão. Durante tinan 24 nia laran FALINTIL sai liman kro’at povu terus no sofre na’in sira. FALINTIL maka IKAN no POVU maka WÉ. Lider bo’ot sira FALINTIL nian, hahu husi Kay Rala Xanana Gusmão, Nino Koni Santana (Saudozo), David Alex Daitula (Saudozo), Taur Matan Ruak, Lere Anan Timur, Falur Rate Laek, no komandante bo’ot seluk tan. Sira idak-idak iha historia rasik, ne’ebe presiza jerasaun foun sira atu hatene.

Maluk le’e na’in sira hotu, tebes duni, Timor-Leste la’o ho historia ne’ebe úniku iha mundo. Frente tolu, ne’ebe sólidu no metin i iha unidade no fraternidade ne’ebe as, luta ba libertasaun povu ida ne’e husi sofrementu, torturasaun, mate no hamlaha. Frente Armada (FALINTIL), Frente Klandestina (Joventude Loriku Aswain), no Frente Diplomasia. Liu husi sira nia sakrifisiu, determinasaun no dedikasaun ne’ebe bo’ot, ikus mai lori duni povu rai murak ida ne’e to’o iha loron historiku 30 Agostu 1999. No durante periodu 24 nia laran, masakre barak mosu. Hahu husi masakre Marabia, masakre Kraras, masakre Santa Cruz no maskre seluk tan ne’ebe maka “sei subar” hela iha aswain barak nia memoria.

Hafoin hakat liu situasaun ne'ebe difisil tebes,hahu husi 1975, ikus mai, povu hotu konsege duni to'o iha rohan ba esperansa husi luta naruk libertasaun nacional iha 1999. Maske nune'e, iha prosesu hakat nia rohan ne'e, sofrementu timoroan la hotu no senti maka'as liu tan. Masakre mosu fatin-fatin, iha sikun hotu teritoriu Timor-Leste. Kanek-alezadu, lakon forsadu, mate forsadu, lakon familia, hela fatin, refugia forsadu, sai hanesan ha-han loron-loron iha noticias hotu, nacionais no internacionais.

Maluk sira hotu, tinan sanolu resin nen (l6) liu ba, ita hotu moris situasaun ne'ebe pániku no ta'uk tanba teror i intimidasaun husi Milisia Pro-Otonomia. Iha tempu ne’eba, dala ida tan, timoroan ho timoroan hatudu liman hodi sei kro’at no meik ba malu.

Besi Merah Putih, LAKSAUR, MAHIDI, ALFA, AITARAK nu’udar grupo pro-otonomia ne’ebe lori teror no intimidasaun, ameasas no oho-forsadu, na’ok no sunu. Masakre Liquica, masakre Covalima, masakre Lautem no masakre barak seluk tan, nu'udar rezultadu pólitika assasinatu karater timoroan pro-ukun rasik an husi grupo hirak ne’ebe mensiona iha leten.

Maske nune'e, pólitika ida ne'e la hamate ahi liberdade ne'ebe lakan nabilan los ona iha timoroan aswain ida-idak nia neon. Espiritu aswain FALINTIL, " Mate ka Moris Ukun Rasik An", hanesan loro-matan ne'ebe leno nafatin konciencia timoroan aswain hotu, atu la ta'uk, la hakiduk no la haksumik husi liberdade ne'ebe rabat los ona iha mata-laran. OJETIL, OPJELATIL, FITUN, SAGRADA FAMILIA, DEWAN SOLIDARITAS, RENETIL no grupo aswain seluk tan, nu’udar grupo joventude loriku aswain ne’ebe defende prinsipiu “MATE KA MORIS UKUN RASIK AN”.

Maluk le’e na’in sira hotu, luta naruk aswain FALINTIL no povu lutador hotu, ne'ebe maka sempre hamaluk terus no sofrementu povuk ki'ik kbi'it laek ida ne’e, ni-nia rohan to'o duni ona iha momentu ne'eba. 27 Janeiro 1999, Presidente Indonezia, B.J Habibie, tanba la tahan ho presaun ne'ebe bo'ot tebes husi komunidade internacional no ONU, ikus mai foti desizaun fo opsaun rua ba timoroan sira hotu, "OTONOMIA ka UKUN RASIK AN".

Durante fulan 4 nia laran (Janeiro to'o Maio), timoroan aswain hotu moris iha teror no intimidasaun nia laran. Teror fizika no psikologica, ne'ebe maka lansa husi milisia otonomista sira, halo timoroan aswain hotu haksumik, maibe la tauk. Esperansa durante tempu barak nia laran, ikus mai to'o duni. ONU nia reprezentante to'o duni iha Timor-Leste.

5 Maio 1999, United Nation Mission in East Timor (UNAMET), lideradu husi Ian Martin sama ain iha Timor-Leste. Povu aswain sira haklalak, basa-liman, hako'ak malu, tanis-kontenti, tanba fiar katak liberdade to'o duni ona. Maske nune'e, teror no intimidasaun kontinua lansa nafatin husi milisi pro-otonomia sira. Maibe, timoroan aswain sira la hakfodak ona. Fiar Ukun Rasik An ne'ebe besik tebes ona, halakon sentimentu ta'uk povu no joventude loriku aswain sira hotu. 

Knanuk heroiku " O hele le, O hele la.......O mane, Ha'u Mane Se Ta'uk Se" halo joventude heroiku loriku aswain sira hotu iha teritoriu laran aten brani tebes defende soberania no dignidade rai doben ida ne'e. 

Ikus mai, loron ne'ebe ita hotu hein mos to'o. 30 Agostu 1999, loron ne'ebe nakonu ho historia heroiku husi povu terus na'in sira hotu. Dader, rai sei nakukun, povu hotu, ho atitude heroiku, brani tebes, hakat husi uma ba fatin votasaun. Laloran sofrementu, ne’ebe troka ba mai, halo timoroan aswain tomak ho pacensia no kalma, husi segundos ba minutus no horas, povu aswain ida-ida tama ba kabine votasaun, lori pregu mágico tu'u ba bandeira CNRT, hodi hakilar iha laran "VIVA TIMOR-LESTE".

Hafoin votasaun, maske fiar metin katak nia rezultadu maka UKUN RASIK AN, maibe povu timoroan hotu hein ho laran taridu. Taridu ba teror no intimidasaun i ameasas ne’ebe mosu husi milisia pro-otonomia sira.

Loron hístoriku ne'e mos to'o mai. 4 Setembro 1999, rezultadu hatudu katak 78, 20%, timoroan hili dalan UKUN RASIK AN no 21, 80% hili opsaun OTONOMIA. Timoroan aswain hotu haklalak, haksolok no hananu, hako'ak malu, tanis ho mata wen kontenti nian. Maibe, kontenti hirak ne'e iha minutus nia laran de'it. Tanba, hafoin ida ne'e, ahi su'ar metan komesa sa'e, sunu no halo motuk cidade sira iha teritoriu laran. Povu aswain rihun ba rihun, halai husik hela sira nia horik fatin, ha-ses an iha foho no ai-laran fuik sira Timor-Leste nian, hare husi do'ok, buat hotu rahun hakdasak hanesan ho rai.

Iha fatin-fatin sira ha-ses an ba ne’e, povu timoroan tomak kontinua hela iha taridu nia laran. Ida-ida husu ba malu, “sofrementu ida ne’e, karik sei lori tan tempu naruk?”. Maibe laran taridu ne’ebe iha, la lori tempu naruk. Iha loron 20 Setembro 1999, International Force for East Timor (INTERFET) lideradu husi forsa Australia to’o iha Dili. Povu timoroan aswain hotu haksolok, haklalak no agradese ba Aman Maromak. INTERFET mosu hanesan “Anju Salvador”, ne’ebe tama husi lalehan no tasi. Hahu husi 20 Setembro 1999, timoroan hotu moris iha liberdade ne’ebe maka dók husi teror, intimidasaun, siumes no deskonfiansa ba malu.

Maske nune’e, ha’u hanoin, buat ne’ebe importante liu husi diskrisaun hirak ne’e hotu, katak historia ida ne’e, nu’udar prosesu ida ba timoroan hotu hodi hetan fali nia dignidade no moris hanesan ema iha nasaun soberania ida nia laran, ne’ebe hanaran RDTL.

Maluk le’e na’in sira hotu, diskrisaun badak ne’e nu’udar rezumu husi historia naruk luta libertasaun RDTL nian. No rezumu ne’e mos do’ok tebes husi liafuan kompletu. Maibe, buat ne’ebe ha’u deskreve ne’e, mai husi historia ne’ebe luta dor (Lider Hístoriku) sira konta ona iha media sira no buat ne’ebe ha’u hatene i infrenta diretamente, liu-liu iha périudu entre 1997 to’o 1999 nu’udar estudantes universitariu ne’ebe hola parte mos iha organizasaun rezistencia estudantil (IMPPETTU no RENETIL) iha Jawa-Surabaya-Indonesia no FKMPPB (Forum Komunikasi Mahasiswa Putra-Putri Baucau).

Bainhira ita konta historia, ita ko’alia buat ne’ebe akontese liu ona. At mos akontese liu ona, di’ak mos akontese liu ona. Maske nune’e, lisaun ne’ebe di’ak, ita tenki komunga nafatin husi jerasaun ba jerasaun no lisaun ne’ebe at tenki husik hela hotu.

Lisaun ne’ebe di’ak, sei hamosu espiritu nacionalismu no patriotismu husi jerasaun ba jerasaun, nune’e bele kontribui positivamente ba dezenvolvimentu nasaun doben RDTL. Funu Na’in luta dor no lider historiku sira sempre hateten nune’e, “Liberta Patria (nasaun) hotu ona, Liberta Povu seidauk”.

Tebes, Ita ida-ida, povu ASWAIN hotu moris ho nia historia rasik. No tanba ne’e, ita bele konta rasik ita nia historia. Maibe, se karik ema ida-ida konta historia ida, maka jerasaun ohin loron no jerasaun hirak ne’ebe tuir mai, sei fiar los maka historia ida ne’ebe?

Lider Historiku sira bele hanoin ida ne’e, hodi hatu’ur historia tuir nia dalan no prosesu ne’ebe los. Ho hanesan ne’e de’it, EMA IDA HISTORIA IDA, sei iha valores ne’ebe as hodi sai hanesan eransa osan mean murak ne’ebe presiza kontinua komunga husi jerasaun ba jerasaun hodi LIBERTA POVU iha nasaun doben ida ne’e husi MUKIT, KI’AK no BEIK.

Atu taka, ha’u hakarak hateten ba maluk le’e na’in sira hotu, katak artigu historia ida ne’e puru nu’udar hanoin subjetivu husi ha’u nia hatene no esperensia. Maluk sira hotu bele konkorda no bele mos la konkorda. Maibe, nu’udar joven timoroan, iha momentu agora, bainhira hateke fali ba tinan 16 kotuk, ha’u orgullu, maske ki’ik tebes (hateke la hetan) bele hola parte mos iha historia luta ba libertasaun nasaun doben RDTL. Ha’u hahu konta hatutan ona. Maluk sira hotu bele kompleta no kontinua konta. Jerasaun tuan halo ona historia, jerasaun foun mos tenki halo historia. Keta Haluha, EMA IDA HISTORIA IDA.

VIVA POVU HEROIKU-ASWAIN TIMOR-LESTE, A LUTA KONTINUA !!!!!

NB: Kritikas no Sugestaun bele hato’o mai E-Mail: zecunha_bcu@yahoo.com;

       HP + 67078361688

Refleksaun 30 Agostu

FENÓMENU”KUPON MÁGICO no NÚMERU MÁGICO”

(Refleksaun 30 Agostu: Timorenses hotu presiza iha “Kakutak Mágico”.)

                   Husi; António J. Castro da Cunha

Komunidade timorenses ohin loron barak maka “liman mamar” hasai osan sosa SDSB hodi hein de’it “milagre/mágico” atu mosu mai hadi’ak sira nia ekonómia no moris. SDSB (Sumbangan Dana Sosial Berhadiah), ohin loron, ba ema balun, sai ona hanesan “alternativas” ida atu bele hetan “receitas” hodi sustenta moris loron-loron. SDSB “konsege” influensia komunidade barak atu hakat tuir dalan “fasil” hodi atinji sira nia mehi ba moris di’ak. SDSB eziste desde kedas tempu okupasaun Indonesia. Ohin loron ema barak bolu lotaria ka kupon. Iha artigu ida ne’e ha’u sei utiliza termus “Kupon Mágico no Númeru Mágico”.

Maluk Le’e Na’in sira, Se ita observa situasaun real ohin loron, iha sikun-sikun sira cidade Timor-Leste, hahu husi kapital ba to’o suku no aldeia, timorenses barak fa’an “kupon mágico” ne’ebe hanaran SDSB ne’e. Idak-idak tu’ur iha nia fatin, balun iha dalan ninin, balun iha uma, loja, kios, bazár (merkadu), terminal no fa’a ho folin ne’ebe la hanesan.

Iha fali sikun seluk, komunidade jovens feto no mane, ferik no katuas, funsionarius publiku no agrikultor, policia no militar, emprezarius no trabalhadores, hotu-hotu “tau esperansa” atu bele hetan netik “milagre” ruma husi “númeru mágico” ne’ebe maka sira sosa. Idak-idak sosa kupon ne’e ho intensaun ne’ebe la hanesan. Balun hanesan hare SDSB ne’e hanesan divertimentu ida, maibe seluk tau esperansa atu hetan “milagre” husi númeru ne’ebe sira sosa.

Segunda, Quarta, Sexta, Sabado no Domingo, “agen” no “Bandar komesa haksumik iha sira idak-idak nia fatin hodi fa’an “kupon mágico” ne’ebe sira iha. Komunidade timorenses hahu hakbesik an hasai sira nia osan hodi sosa “kupon mágico” ho konfiansa katak “númeru mágico” ne’ebe sira fiar, sei sai no bele fo sorte ba sira nia moris. 4 númerus, 3 númerus, 2 númerus (ekor), nu’udar oportunidade ne’ebe oferesidu ho “prezente osan” ne’ebe la hanesan. “Bola merah no hiburan” hanesan besi-asu seluk ne’ebe atrai tebes komunidade sira.

Tanba sa temi “kupon mágico”? tanba sosa kupon ho $ 1 bele multiplika ba USD 50, USD 350, no USD 2.000. Ida ne’e hanesan besi-asu ne’ebe halo komunidade barak la hanoin “dala 10” atu sosa. “Agen” no “Bandar” ida-idak oferese folin ne’ebe la hanesan. Folin “kupon mágico” hahu husi 25 centavos to’o $ 1. Ba hirak ne’ebe kona (númeru sai) sira kontenti no hamnasa, seluk ne’ebe la kona halo sira curioso (penasaran) hodi duni tuir nafatin “númeru mágico” ne’ebe sira fiar sei sai.

Atu bele decide “númeru mágico”, komunidade idak-idak iha nia stilus rasik. Balun fiar ba mehi ne’ebe sira hetan, seluk dada husi akontensementu importante ruma ne’ebe sira infrenta. No realidade seluk ne’ebe ita hotu hatene, no ida ne’e tuir ha’u nia pensamentu, engrasadu oituan, maka ema barak tu’ur ho lapizera, kadernu, livru mehi (buku mimpi), livru prediksaun (buku ramalan), husi oras ba oras hakerek, konta (indo = cakar) no halo “analiza” ba posibilidade númeru ka angka ne’ebe maka sei sai. Ida ne’e mai ha’u engrasadu tebes, tanba ita hare ba sira hanesan “estuda” maka’as tebes atu bele hetan no deside númeru ne’ebe sira fiar sei sai. Maibe barak mos si’ik de’it.

Maluk le’e na’in sira hotu, ida ne’e maka fenómenu ne’ebe ohin loron ita nia sociadade infrenta. Talvez ita husu perguntas ba malu, tanba sa máka povu timorenses barak hanesan hipnotizadu ho “kupon mágic”?

Iha notícia ne’ebe hatu’un husi jornal Timor Post data 15 Agostu 2015, informa katak durante tinan 5 governo la konsege redus númeru ki’ak. Banku mundial fo estimasaun, katak kresimentu ekonómia Timor-Leste menus ona iha tinan ida ne’e ba 7,7% ho rendimentu povu timorenses per-kapita 80 centavos de’it. Ida ne’e mos hatudu katak, kapasidade de kompras husi maioria timorenses ki’ik tebes. Ida ne’e maka, ha’u hanoin hanesan fatores ida ne’ebe dudu komunidade timorenses atu bele “buka sorte” husi dalan seluk. Dalan ne’ebe maka tuir sira fasil atu bele hetan “rendimentu”.

Ha’u hakarak halo diskrisaun badak ida konaba realidade moris ohin loron ita infrenta, liga ho kustu moris iha Timor-Leste ohin loron.

Saláriu mínimu ne’ebe iha ita nia nasaun tuir regras ne’ebe governo (SEPFOPE) iha maka US $ 115 kada fulan ba funsionariu publiku ne’ebe aplika mos funsionarius iha setór privadu sira. Ida ne’e signifika katak, iha loron ida funsionarius hirak ne’e hetan US $ 3,83. Se ita hare’e folin artigus baziku no komplementer ne’ebe iha, será que ida ne’e bele akumula povu nia necesidades? Atu fahe salariu ne’ebe sira iha hodi sosa modo, fos, be hemu (galong), pulsa (eletricidade no telemovel), sigaru masu ida, osan mina (motor), transporte (bemo), no seluk, ne’e sei la to’o.

Ha’u nia observasaun, hirak ne’ebe durante ne’e sosa “kupon mágico” maioria funsionarius ho nivel salariu ki’ik. Nune’e, atu bele responde perguntas ho diskrisaun badak ne’ebe iha, hau hanoin, “kupon mágico” sai hanesan dalan alternativas ida ba sira atu bele sobrevive. Ema balun konsege halo mágico ba sira nia moris liu husi “kupon mágico” ho “númeru mágico” ne’ebe sira iha. Maibe barak mos tata liman kukun tanba “kupon mágico” ho “númeru mágico” la konsege halo “mágico” ba sira nia vida. Entaun sa ida maka sira halo? Termus iha lian Indonesia bain-bain temi dehan “gali lubang tutup lubang”. Tebes, ida ne’e maka realidade iha moris povu timorenses ohin loron.

Maluk le’e na’in sira, Timor-Leste sei presiza duni tempu. Timorenses hotu tenki hakat tan liu husi sakrifisiu no determinasaun ne’ebe bo’ot atu bele alkansa objetivu moris di’ak. Uluk iha tempu rezistencia, ita nia funu na’in sira iha tempu ne’ebe difisil no susar, utiliza “mágico” ka “biru” hodi luta hasoru invazor no inimigu. “Mágico” ka “Biru” ne’ebe maka funu na’in sira uja, ho objetivu atu salvaguarda sira nia an para bele sobrevive nafatin iha funu laran. “Mágico” ka “Biru” ne’e halo sira (funu na’in) aten brani tebes no la tauk atu luta ba mehi Timor-Leste nia ukun rasik an.

Maluk le’e na’in sira, se ita re-lembra fali tinan 16 liu ba kotuk, 30 Agostu 1999, timorenses barak ho sakrifisiu no determinasaun ne’ebe bo’ot, konsege alkansa nia mehi ukun rasik an liu husi “pregu mágico”. No ohin loron, tinan 13 ona Republica Democratica de Timor-Leste restaura fali nia independensia. Iha tinan 5 ikus ne’e (2011-2017), governo aloka ona osan liu husi pólitika orsamentu fiskal hamutuk US $ 7.8 (Timor Post, 15 Agostu 2015).

Maibe ita atu hateten los sa ida? Governo troka dala 6 ona,  maske nune’e to’o agora seidauk konsege halo “mágico” hodi muda timorenses barak  ba moris ne’ebe di’ak liu. No tanba ida ne’e karik, maka ohin loron timorenses barak “halai” ba “kupon mágico” ho “númeru mágico” hanesan dalan ida atu bele hetan mágico ba moris di’ak? Hmmmm…..Sa ida los maka sei sala? Se los maka tenki responsabiliza? Ita idak-idak bele halo refleksaun no buka rasik nia resposta.

Agora, iha tempu ukun rasik an ida ne’e, iha situasaun ekonómia ne’ebe maka sei difisil tebes, “biru” funu nian komesa atu halot ona. Funu na’in sira hahu husik hela “mágico” funu nian no komesa komunga “mágico” moris di’ak. Povu timorenses hotu presiza iha “biru” foun atu bele atinji moris di’ak. “Biru” ne’ebe bele halo “mágico” ba timorenses idak-idak nia moris di’ak. Atu bele atinji objetivu murak ida ne’e, timorenses hotu presiza “mágico” iha nia pensamentu (kakutak/matenek). Atu bele hetan sustentabilidade iha moris, “kakutak mágico” importante tebes. “Kakutak Mágico” iha forsa ne’ebe bo’ot liu para bele halo mágico iha dezenvolvimentu nasaun doben RDTL ida ne’e. “Kakutak Mágico” maka kakutak ida ne’ebe nakonu ho siencia, kriatividades no inovasaun.

Atu taka artigu ida ne’e, permite ha’u atu hato’o PARABENS ba POVU TIMORENSES hotu, ne’ebe ho aten brani, liu husi koncensia no matenek ne’ebe iha, ultrapasa tiha ona sofrementu funu naruk ida hamutuk ho aswain FALINTIL sira hodi determina distinu nasaun ida ne’e liu husi “PREGU MÁGICO” iha “LORON MÁGICO” 30 Agostu 1999.

NB: Kritikas, Sugestaun no Apresiasaun bele haruka mai e-mail : zecunha_bcu@yahoo.com. HP; 78361688