JANELA CIENSIA

OPINI (18) EDUKASAUN (14) DESPORTO (13) EKONOMIA (13) Poema (11) POLITICA (10) HISTORIA (4)

28 August 2015

FUNU TIMOR

FUNU TIMOR: HAHU 1975-DETERMINA 1999

(Ema Ida Historia Ida Presiza Komunga Husi Jerasaun ba Jerasaun)

Husi: António J. Castro da Cunha


Selebrasaun aniversariu Forcas Armadas da Libertação Nacional Timor-Leste (FALINTIL) ba dala 40, iha 20 Agostu liu ba, selebra ho tema prinsipal “EMA IDA HISTORIA IDA”. Historia FALINTIL, hanesan memoria osan mean ne’ebe murak tebes, ne’ebe mosu husi prinsipiu fundamental ida maka defende soberania RDTL no tane as dignidade povu timoroan hotu.

Ita hotu akompaña ona historia ne’ebe lider bo’ot FRETILIN Marii Alkatiri no lider sira seluk konta iha celebrasaun tinan 40 FALINTIL nian. Hirak ne’e hotu sei sai hanesan memoria murak ba jerasaun (foun) ida ne’e, hodi hatutan mos husi tempu ba tempu.

Tuir historia, funu hahu ho golpe husi UDT no kontra golpe husi FRETILIN. Iha kontra golpe, mosu FALINTIL ne’ebe inisia husi lider bo’ot sira hanesan Nicolao Lobato, Marii Alkatiri, Tiago Lobato. Iha funu laran, Historia FALINTIL hahu iha Mota Ulun 15 Agostu, “batizadu” iha Aisirimou-Aileu 17 Agostu no konsolidadu i reforsadu husi komponentes hotu iha 20 Agostu 1975.

FALINTIL sai bo’ot, solidu no forte ho lideransa lider historiku Kay Rala Xanana Gusmão. Durante tinan 24 nia laran FALINTIL sai liman kro’at povu terus no sofre na’in sira. FALINTIL maka IKAN no POVU maka WÉ. Lider bo’ot sira FALINTIL nian, hahu husi Kay Rala Xanana Gusmão, Nino Koni Santana (Saudozo), David Alex Daitula (Saudozo), Taur Matan Ruak, Lere Anan Timur, Falur Rate Laek, no komandante bo’ot seluk tan. Sira idak-idak iha historia rasik, ne’ebe presiza jerasaun foun sira atu hatene.

Maluk le’e na’in sira hotu, tebes duni, Timor-Leste la’o ho historia ne’ebe úniku iha mundo. Frente tolu, ne’ebe sólidu no metin i iha unidade no fraternidade ne’ebe as, luta ba libertasaun povu ida ne’e husi sofrementu, torturasaun, mate no hamlaha. Frente Armada (FALINTIL), Frente Klandestina (Joventude Loriku Aswain), no Frente Diplomasia. Liu husi sira nia sakrifisiu, determinasaun no dedikasaun ne’ebe bo’ot, ikus mai lori duni povu rai murak ida ne’e to’o iha loron historiku 30 Agostu 1999. No durante periodu 24 nia laran, masakre barak mosu. Hahu husi masakre Marabia, masakre Kraras, masakre Santa Cruz no maskre seluk tan ne’ebe maka “sei subar” hela iha aswain barak nia memoria.

Hafoin hakat liu situasaun ne'ebe difisil tebes,hahu husi 1975, ikus mai, povu hotu konsege duni to'o iha rohan ba esperansa husi luta naruk libertasaun nacional iha 1999. Maske nune'e, iha prosesu hakat nia rohan ne'e, sofrementu timoroan la hotu no senti maka'as liu tan. Masakre mosu fatin-fatin, iha sikun hotu teritoriu Timor-Leste. Kanek-alezadu, lakon forsadu, mate forsadu, lakon familia, hela fatin, refugia forsadu, sai hanesan ha-han loron-loron iha noticias hotu, nacionais no internacionais.

Maluk sira hotu, tinan sanolu resin nen (l6) liu ba, ita hotu moris situasaun ne'ebe pániku no ta'uk tanba teror i intimidasaun husi Milisia Pro-Otonomia. Iha tempu ne’eba, dala ida tan, timoroan ho timoroan hatudu liman hodi sei kro’at no meik ba malu.

Besi Merah Putih, LAKSAUR, MAHIDI, ALFA, AITARAK nu’udar grupo pro-otonomia ne’ebe lori teror no intimidasaun, ameasas no oho-forsadu, na’ok no sunu. Masakre Liquica, masakre Covalima, masakre Lautem no masakre barak seluk tan, nu'udar rezultadu pólitika assasinatu karater timoroan pro-ukun rasik an husi grupo hirak ne’ebe mensiona iha leten.

Maske nune'e, pólitika ida ne'e la hamate ahi liberdade ne'ebe lakan nabilan los ona iha timoroan aswain ida-idak nia neon. Espiritu aswain FALINTIL, " Mate ka Moris Ukun Rasik An", hanesan loro-matan ne'ebe leno nafatin konciencia timoroan aswain hotu, atu la ta'uk, la hakiduk no la haksumik husi liberdade ne'ebe rabat los ona iha mata-laran. OJETIL, OPJELATIL, FITUN, SAGRADA FAMILIA, DEWAN SOLIDARITAS, RENETIL no grupo aswain seluk tan, nu’udar grupo joventude loriku aswain ne’ebe defende prinsipiu “MATE KA MORIS UKUN RASIK AN”.


Maluk le’e na’in sira hotu, luta naruk aswain FALINTIL no povu lutador hotu, ne'ebe maka sempre hamaluk terus no sofrementu povuk ki'ik kbi'it laek ida ne’e, ni-nia rohan to'o duni ona iha momentu ne'eba. 27 Janeiro 1999, Presidente Indonezia, B.J Habibie, tanba la tahan ho presaun ne'ebe bo'ot tebes husi komunidade internacional no ONU, ikus mai foti desizaun fo opsaun rua ba timoroan sira hotu, "OTONOMIA ka UKUN RASIK AN".


Durante fulan 4 nia laran (Janeiro to'o Maio), timoroan aswain hotu moris iha teror no intimidasaun nia laran. Teror fizika no psikologica, ne'ebe maka lansa husi milisia otonomista sira, halo timoroan aswain hotu haksumik, maibe la tauk. Esperansa durante tempu barak nia laran, ikus mai to'o duni. ONU nia reprezentante to'o duni iha Timor-Leste.

5 Maio 1999, United Nation Mission in East Timor (UNAMET), lideradu husi Ian Martin sama ain iha Timor-Leste. Povu aswain sira haklalak, basa-liman, hako'ak malu, tanis-kontenti, tanba fiar katak liberdade to'o duni ona. Maske nune'e, teror no intimidasaun kontinua lansa nafatin husi milisi pro-otonomia sira. Maibe, timoroan aswain sira la hakfodak ona. Fiar Ukun Rasik An ne'ebe besik tebes ona, halakon sentimentu ta'uk povu no joventude loriku aswain sira hotu. 

Knanuk heroiku " O hele le, O hele la.......O mane, Ha'u Mane Se Ta'uk Se" halo joventude heroiku loriku aswain sira hotu iha teritoriu laran aten brani tebes defende soberania no dignidade rai doben ida ne'e. 

Ikus mai, loron ne'ebe ita hotu hein mos to'o. 30 Agostu 1999, loron ne'ebe nakonu ho historia heroiku husi povu terus na'in sira hotu. Dader, rai sei nakukun, povu hotu, ho atitude heroiku, brani tebes, hakat husi uma ba fatin votasaun. Laloran sofrementu, ne’ebe troka ba mai, halo timoroan aswain tomak ho pacensia no kalma, husi segundos ba minutus no horas, povu aswain ida-ida tama ba kabine votasaun, lori pregu mágico tu'u ba bandeira CNRT, hodi hakilar iha laran "VIVA TIMOR-LESTE".

Hafoin votasaun, maske fiar metin katak nia rezultadu maka UKUN RASIK AN, maibe povu timoroan hotu hein ho laran taridu. Taridu ba teror no intimidasaun i ameasas ne’ebe mosu husi milisia pro-otonomia sira.

Loron hístoriku ne'e mos to'o mai. 4 Setembro 1999, rezultadu hatudu katak 78, 20%, timoroan hili dalan UKUN RASIK AN no 21, 80% hili opsaun OTONOMIA. Timoroan aswain hotu haklalak, haksolok no hananu, hako'ak malu, tanis ho mata wen kontenti nian. Maibe, kontenti hirak ne'e iha minutus nia laran de'it. Tanba, hafoin ida ne'e, ahi su'ar metan komesa sa'e, sunu no halo motuk cidade sira iha teritoriu laran. Povu aswain rihun ba rihun, halai husik hela sira nia horik fatin, ha-ses an iha foho no ai-laran fuik sira Timor-Leste nian, hare husi do'ok, buat hotu rahun hakdasak hanesan ho rai.

Iha fatin-fatin sira ha-ses an ba ne’e, povu timoroan tomak kontinua hela iha taridu nia laran. Ida-ida husu ba malu, “sofrementu ida ne’e, karik sei lori tan tempu naruk?”. Maibe laran taridu ne’ebe iha, la lori tempu naruk. Iha loron 20 Setembro 1999, International Force for East Timor (INTERFET) lideradu husi forsa Australia to’o iha Dili. Povu timoroan aswain hotu haksolok, haklalak no agradese ba Aman Maromak. INTERFET mosu hanesan “Anju Salvador”, ne’ebe tama husi lalehan no tasi. Hahu husi 20 Setembro 1999, timoroan hotu moris iha liberdade ne’ebe maka dók husi teror, intimidasaun, siumes no deskonfiansa ba malu.

Maske nune’e, ha’u hanoin, buat ne’ebe importante liu husi diskrisaun hirak ne’e hotu, katak historia ida ne’e, nu’udar prosesu ida ba timoroan hotu hodi hetan fali nia dignidade no moris hanesan ema iha nasaun soberania ida nia laran, ne’ebe hanaran RDTL.

Maluk le’e na’in sira hotu, diskrisaun badak ne’e nu’udar rezumu husi historia naruk luta libertasaun RDTL nian. No rezumu ne’e mos do’ok tebes husi liafuan kompletu. Maibe, buat ne’ebe ha’u deskreve ne’e, mai husi historia ne’ebe luta dor (Lider Hístoriku) sira konta ona iha media sira no buat ne’ebe ha’u hatene i infrenta diretamente, liu-liu iha périudu entre 1997 to’o 1999 nu’udar estudantes universitariu ne’ebe hola parte mos iha organizasaun rezistencia estudantil (IMPPETTU no RENETIL) iha Jawa-Surabaya-Indonesia no FKMPPB (Forum Komunikasi Mahasiswa Putra-Putri Baucau).

Bainhira ita konta historia, ita ko’alia buat ne’ebe akontese liu ona. At mos akontese liu ona, di’ak mos akontese liu ona. Maske nune’e, lisaun ne’ebe di’ak, ita tenki komunga nafatin husi jerasaun ba jerasaun no lisaun ne’ebe at tenki husik hela hotu.
Lisaun ne’ebe di’ak, sei hamosu espiritu nacionalismu no patriotismu husi jerasaun ba jerasaun, nune’e bele kontribui positivamente ba dezenvolvimentu nasaun doben RDTL. Funu Na’in luta dor no lider historiku sira sempre hateten nune’e, “Liberta Patria (nasaun) hotu ona, Liberta Povu seidauk”.

Tebes, Ita ida-ida, povu ASWAIN hotu moris ho nia historia rasik. No tanba ne’e, ita bele konta rasik ita nia historia. Maibe, se karik ema ida-ida konta historia ida, maka jerasaun ohin loron no jerasaun hirak ne’ebe tuir mai, sei fiar los maka historia ida ne’ebe?

Lider Historiku sira bele hanoin ida ne’e, hodi hatu’ur historia tuir nia dalan no prosesu ne’ebe los. Ho hanesan ne’e de’it, EMA IDA HISTORIA IDA, sei iha valores ne’ebe as hodi sai hanesan eransa osan mean murak ne’ebe presiza kontinua komunga husi jerasaun ba jerasaun hodi LIBERTA POVU iha nasaun doben ida ne’e husi MUKIT, KI’AK no BEIK.

Atu taka, ha’u hakarak hateten ba maluk le’e na’in sira hotu, katak artigu historia ida ne’e puru nu’udar hanoin subjetivu husi ha’u nia hatene no esperensia. Maluk sira hotu bele konkorda no bele mos la konkorda. Maibe, nu’udar joven timoroan, iha momentu agora, bainhira hateke fali ba tinan 16 kotuk, ha’u orgullu, maske ki’ik tebes (hateke la hetan) bele hola parte mos iha historia luta ba libertasaun nasaun doben RDTL. Ha’u hahu konta hatutan ona. Maluk sira hotu bele kompleta no kontinua konta. Jerasaun tuan halo ona historia, jerasaun foun mos tenki halo historia. Keta Haluha, EMA IDA HISTORIA IDA.

VIVA POVU HEROIKU-ASWAIN TIMOR-LESTE, A LUTA KONTINUA !!!!!


NB: Kritikas no Sugestaun bele hato’o mai E-Mail: zecunha_bcu@yahoo.com;
       HP + 67078361688

26 August 2015

Refleksaun 30 Agostu

FENÓMENU”KUPON MÁGICO no NÚMERU MÁGICO”
(Refleksaun 30 Agostu: Timorenses hotu presiza iha “Kakutak Mágico”.)


                   Husi; António J. Castro da Cunha



Komunidade timorenses ohin loron barak maka “liman mamar” hasai osan sosa SDSB hodi hein de’it “milagre/mágico” atu mosu mai hadi’ak sira nia ekonómia no moris. SDSB (Sumbangan Dana Sosial Berhadiah), ohin loron, ba ema balun, sai ona hanesan “alternativas” ida atu bele hetan “receitas” hodi sustenta moris loron-loron. SDSB “konsege” influensia komunidade barak atu hakat tuir dalan “fasil” hodi atinji sira nia mehi ba moris di’ak. SDSB eziste desde kedas tempu okupasaun Indonesia. Ohin loron ema barak bolu lotaria ka kupon. Iha artigu ida ne’e ha’u sei utiliza termus “Kupon Mágico no Númeru Mágico”.

Maluk Le’e Na’in sira, Se ita observa situasaun real ohin loron, iha sikun-sikun sira cidade Timor-Leste, hahu husi kapital ba to’o suku no aldeia, timorenses barak fa’an “kupon mágico” ne’ebe hanaran SDSB ne’e. Idak-idak tu’ur iha nia fatin, balun iha dalan ninin, balun iha uma, loja, kios, bazár (merkadu), terminal no fa’a ho folin ne’ebe la hanesan.

Iha fali sikun seluk, komunidade jovens feto no mane, ferik no katuas, funsionarius publiku no agrikultor, policia no militar, emprezarius no trabalhadores, hotu-hotu “tau esperansa” atu bele hetan netik “milagre” ruma husi “númeru mágico” ne’ebe maka sira sosa. Idak-idak sosa kupon ne’e ho intensaun ne’ebe la hanesan. Balun hanesan hare SDSB ne’e hanesan divertimentu ida, maibe seluk tau esperansa atu hetan “milagre” husi númeru ne’ebe sira sosa.

Segunda, Quarta, Sexta, Sabado no Domingo, “agen” no “Bandar komesa haksumik iha sira idak-idak nia fatin hodi fa’an “kupon mágico” ne’ebe sira iha. Komunidade timorenses hahu hakbesik an hasai sira nia osan hodi sosa “kupon mágico” ho konfiansa katak “númeru mágico” ne’ebe sira fiar, sei sai no bele fo sorte ba sira nia moris. 4 númerus, 3 númerus, 2 númerus (ekor), nu’udar oportunidade ne’ebe oferesidu ho “prezente osan” ne’ebe la hanesan. “Bola merah no hiburan” hanesan besi-asu seluk ne’ebe atrai tebes komunidade sira.

Tanba sa temi “kupon mágico”? tanba sosa kupon ho $ 1 bele multiplika ba USD 50, USD 350, no USD 2.000. Ida ne’e hanesan besi-asu ne’ebe halo komunidade barak la hanoin “dala 10” atu sosa. “Agen” no “Bandar” ida-idak oferese folin ne’ebe la hanesan. Folin “kupon mágico” hahu husi 25 centavos to’o $ 1. Ba hirak ne’ebe kona (númeru sai) sira kontenti no hamnasa, seluk ne’ebe la kona halo sira curioso (penasaran) hodi duni tuir nafatin “númeru mágico” ne’ebe sira fiar sei sai.

Atu bele decide “númeru mágico”, komunidade idak-idak iha nia stilus rasik. Balun fiar ba mehi ne’ebe sira hetan, seluk dada husi akontensementu importante ruma ne’ebe sira infrenta. No realidade seluk ne’ebe ita hotu hatene, no ida ne’e tuir ha’u nia pensamentu, engrasadu oituan, maka ema barak tu’ur ho lapizera, kadernu, livru mehi (buku mimpi), livru prediksaun (buku ramalan), husi oras ba oras hakerek, konta (indo = cakar) no halo “analiza” ba posibilidade númeru ka angka ne’ebe maka sei sai. Ida ne’e mai ha’u engrasadu tebes, tanba ita hare ba sira hanesan “estuda” maka’as tebes atu bele hetan no deside númeru ne’ebe sira fiar sei sai. Maibe barak mos si’ik de’it.

Maluk le’e na’in sira hotu, ida ne’e maka fenómenu ne’ebe ohin loron ita nia sociadade infrenta. Talvez ita husu perguntas ba malu, tanba sa máka povu timorenses barak hanesan hipnotizadu ho “kupon mágic”?

Iha notícia ne’ebe hatu’un husi jornal Timor Post data 15 Agostu 2015, informa katak durante tinan 5 governo la konsege redus númeru ki’ak. Banku mundial fo estimasaun, katak kresimentu ekonómia Timor-Leste menus ona iha tinan ida ne’e ba 7,7% ho rendimentu povu timorenses per-kapita 80 centavos de’it. Ida ne’e mos hatudu katak, kapasidade de kompras husi maioria timorenses ki’ik tebes. Ida ne’e maka, ha’u hanoin hanesan fatores ida ne’ebe dudu komunidade timorenses atu bele “buka sorte” husi dalan seluk. Dalan ne’ebe maka tuir sira fasil atu bele hetan “rendimentu”.

Ha’u hakarak halo diskrisaun badak ida konaba realidade moris ohin loron ita infrenta, liga ho kustu moris iha Timor-Leste ohin loron.

Saláriu mínimu ne’ebe iha ita nia nasaun tuir regras ne’ebe governo (SEPFOPE) iha maka US $ 115 kada fulan ba funsionariu publiku ne’ebe aplika mos funsionarius iha setór privadu sira. Ida ne’e signifika katak, iha loron ida funsionarius hirak ne’e hetan US $ 3,83. Se ita hare’e folin artigus baziku no komplementer ne’ebe iha, será que ida ne’e bele akumula povu nia necesidades? Atu fahe salariu ne’ebe sira iha hodi sosa modo, fos, be hemu (galong), pulsa (eletricidade no telemovel), sigaru masu ida, osan mina (motor), transporte (bemo), no seluk, ne’e sei la to’o.

Ha’u nia observasaun, hirak ne’ebe durante ne’e sosa “kupon mágico” maioria funsionarius ho nivel salariu ki’ik. Nune’e, atu bele responde perguntas ho diskrisaun badak ne’ebe iha, hau hanoin, “kupon mágico” sai hanesan dalan alternativas ida ba sira atu bele sobrevive. Ema balun konsege halo mágico ba sira nia moris liu husi “kupon mágico” ho “númeru mágico” ne’ebe sira iha. Maibe barak mos tata liman kukun tanba “kupon mágico” ho “númeru mágico” la konsege halo “mágico” ba sira nia vida. Entaun sa ida maka sira halo? Termus iha lian Indonesia bain-bain temi dehan “gali lubang tutup lubang”. Tebes, ida ne’e maka realidade iha moris povu timorenses ohin loron.

Maluk le’e na’in sira, Timor-Leste sei presiza duni tempu. Timorenses hotu tenki hakat tan liu husi sakrifisiu no determinasaun ne’ebe bo’ot atu bele alkansa objetivu moris di’ak. Uluk iha tempu rezistencia, ita nia funu na’in sira iha tempu ne’ebe difisil no susar, utiliza “mágico” ka “biru” hodi luta hasoru invazor no inimigu. “Mágico” ka “Biru” ne’ebe maka funu na’in sira uja, ho objetivu atu salvaguarda sira nia an para bele sobrevive nafatin iha funu laran. “Mágico” ka “Biru” ne’e halo sira (funu na’in) aten brani tebes no la tauk atu luta ba mehi Timor-Leste nia ukun rasik an.

Maluk le’e na’in sira, se ita re-lembra fali tinan 16 liu ba kotuk, 30 Agostu 1999, timorenses barak ho sakrifisiu no determinasaun ne’ebe bo’ot, konsege alkansa nia mehi ukun rasik an liu husi “pregu mágico”. No ohin loron, tinan 13 ona Republica Democratica de Timor-Leste restaura fali nia independensia. Iha tinan 5 ikus ne’e (2011-2017), governo aloka ona osan liu husi pólitika orsamentu fiskal hamutuk US $ 7.8 (Timor Post, 15 Agostu 2015).

Maibe ita atu hateten los sa ida? Governo troka dala 6 ona,  maske nune’e to’o agora seidauk konsege halo “mágico” hodi muda timorenses barak  ba moris ne’ebe di’ak liu. No tanba ida ne’e karik, maka ohin loron timorenses barak “halai” ba “kupon mágico” ho “númeru mágico” hanesan dalan ida atu bele hetan mágico ba moris di’ak? Hmmmm…..Sa ida los maka sei sala? Se los maka tenki responsabiliza? Ita idak-idak bele halo refleksaun no buka rasik nia resposta.

Agora, iha tempu ukun rasik an ida ne’e, iha situasaun ekonómia ne’ebe maka sei difisil tebes, “biru” funu nian komesa atu halot ona. Funu na’in sira hahu husik hela “mágico” funu nian no komesa komunga “mágico” moris di’ak. Povu timorenses hotu presiza iha “biru” foun atu bele atinji moris di’ak. “Biru” ne’ebe bele halo “mágico” ba timorenses idak-idak nia moris di’ak. Atu bele atinji objetivu murak ida ne’e, timorenses hotu presiza “mágico” iha nia pensamentu (kakutak/matenek). Atu bele hetan sustentabilidade iha moris, “kakutak mágico” importante tebes. “Kakutak Mágico” iha forsa ne’ebe bo’ot liu para bele halo mágico iha dezenvolvimentu nasaun doben RDTL ida ne’e. “Kakutak Mágico” maka kakutak ida ne’ebe nakonu ho siencia, kriatividades no inovasaun.

Atu taka artigu ida ne’e, permite ha’u atu hato’o PARABENS ba POVU TIMORENSES hotu, ne’ebe ho aten brani, liu husi koncensia no matenek ne’ebe iha, ultrapasa tiha ona sofrementu funu naruk ida hamutuk ho aswain FALINTIL sira hodi determina distinu nasaun ida ne’e liu husi “PREGU MÁGICO” iha “LORON MÁGICO” 30 Agostu 1999.



NB: Kritikas, Sugestaun no Apresiasaun bele haruka mai e-mail : zecunha_bcu@yahoo.com. HP; 78361688

13 July 2015

POLITIKA

PRIENXE KARGU MINISTRU ESTADU,
KOORDENADOR ASSUNTOS SOCIAIS NO
MINISTRU EDUKASAUN
(TÉSTE KI’IK IDA BA LIDERANSA PM RUI MARIA DE ARAUJO)

Husi: António J. Castro da Cunha



Fulan ida liu ona, Ministru Estadu, Koordenador Assunto Sociais no Ministru Edukasaun Governo Konstitusional VI Excelência Saudozo Fernando LA SAMA de Araujo husik hela ita hotu iha mundo ne’e. Durante fulan ida ne’e mos, kargu refere “mamuk” hela.

Oras ne’e dau-duak, kargu Ministru Estadu, Koordenador Assunto Sociais no Ministro Edukasaun, interina-mente asumi husi PM Excelência Dr. Rui Maria de Araujo (Koordenador Assunto Sociais Interino) no Vice-Ministra I Edukasaun Excelencia Dulce de Jesus Soares (Ministra Edukasaun Interina). Maske nune’e, atividades iha Ministeriu Edukasaun no asunto sociais nian, sei kontinua la’o, tuir nafatin planu no programa VI Konstitusional iha tinan 2015 ida ne’e.

Iha semana hirak ikus ne’e, notisia konaba kandidatu ne’ebe maka atu subtitui Saudozo Ministru nia kargu komesa “manas” ona iha media sira. Partido Democratico, nu’udar partido husi Saudozo Ministru, aprezenta ona kandidatu na’in hitu (7) hodi subtitui fali kargu ne’ebe “husik hela” husi Saudozo Ministru La Sama. Públiku mos komesa husu ba malu, no si’ik tun sa’e, kandidatu ida ne’ebe maka “merese” liu atu prienxe Saudozao Ministru nia kargu.

Maske nune’e, Primeiro Ministro Dr. Rui Maria de Araujo informa ona katak, seidauk tempu atu bele ko’alia konaba subtituisaun Saudozo Fernando La Sama de Araujo. Ho razaun tamba, oras ne’e, ita hotu sei iha hela tempu ou periudu LUTU ou TRISTEZA nia laran. Tanba ne’e la iha etika no la tuir lisan Timor-Leste nian. Tuir PM Dr. Rui Maria de Araujo, desizaun no informasaun konaba Ministru Estadu, Koordenador Assunto Sociais no Ministru Edukasaun foun, sei hato’o hafoin loron 40 husi Saudozo nia loron funeral.

To’o ohin loron, públiku foin maka hatene kandidatus na’in hitu (7) ne’ebe hato’o ona husi Partido Democratico ba Primeiro Ministro hodi subtitui Saudozo Ministro. Fora ida ne’e, ita seidauk hatene kandidatu seluk.

Kestaun ba ita hotu maka ne’e, Saudozo Fernando La Sama de Araujo, la’os de’it asumi kargu nu’udar Ministru Edukasaun, maibe mos nu’udar Ministru Estadu, Koordenador Assunto Sociais. Perguntas maka ne’e, será que kandidatu ne’ebe maka atu subtitui Saudozo, sei asumi mos kna’ar nu’udar Ministru Estadu, Koordenador Assunto Sociais? Se nune’e, Ida ne’e la’os buat ida ne’ebe maka fasil.

Kriteria nu’udar Ministru Estadu, Koordenador Assunto Sociais, tuir ha’u nia pontu de vista, ema ne’ebe tenki iha kapasidade atu organiza no koordena ministeriu hirak ne’ebe maka iha koordenador assunto sociais nia okos, hanesan Ministeriu Solidariedade Social, Ministeriu Saude, Secretario Estado Juventude e Desportu no Ministeriu Edukasaun rasik. No importante liu tan maka, kandidatu (subtitui) refere, tenki iha kapasidade atu hako’ak, halibur, rona no influensia membrus do governo hotu ne’ebe maka hola parte iha assunto sociais, espesialmente iha Ministeriu Edukasaun.

Ministru Saudozo Fernando La Sama de Araujo, nu’udar lider jerasaun foun ne’ebe maka iha mehi às no murak tebes atu hadi’a sistema edukasaun Timor-Leste. ho hanoin hirak ne’e, nia la’o haleu teritoriu laran tomak, hodi ko’ali no rona difikuldades ne’ebe maka professores sira infrenta iha sira nia atividades edukasaun loron-loron.

Hanesan ita hotu hatene ona, Ministeriu Edukasaun ne’e ministeriu ida ne’ebe kompleksu tebes ho nia problema rasik ne’ebe maka iha. Tinan ba tinan Ministeriu Edukasaun sempre hetan kritikas husi públiku, hahu husi sociedade civil to’o politiku sira iha Parlamento Nacional.

Tebes duni, Ministeriu Edukasaun ne’e ministeriu ida ne’ebe kompleksu ho nia difikuldades no problemas ne’ebe hamaluk iha laran. Hahu husi merenda eskolar, karteiras, livrus, kúrikulu, kualifikasaun professores, infrastrutura bazikas, problemas bolseirus, disiplinas estudsantes no professores i seluk tan, nu’udar situasaun riil ne’ebe maka ohin loron Ministeriu Edukasaun hasoru. Seidauk tan problema sociais sira ne’ebe maka ministeriu seluk (Saude, Solidariedade Social, Junventude Desportu) infrenta.

Saudozo Fernando La Sama de Araujo, lider jerasaun foun ida ne’ebe maka “úniku” iha ni-nia lideransa no hahalok hako’ak ema hotu. Nu’udar ema ne’ebe maka sente ona kapasidade lideransa Saudozo nian iha Ministeriu Edukasaun, maske ho tempu ida badak tebes, sente katak, la iha ema ida maka sei sai hanesan Saudozo Ministru.

Maske nune’e, PM Dr. Rui Maria de Araujo, lider jerasaun foin sa’e ne’ebe maka hetan fiar husi lider jerasaun “75”, lori nia matenek no kapasidade lideransa ne’ebe maka iha, sei tetu no foti desizaun ida ne’ebe di’ak no fó benefisiu ba dezenvolvimentu social, liu-liu dezenvolvimentu edukasaun ida ne’ebe kualidade, kompetividade no inovadora. Maske ita hotu konciente katak, lós duni, se-se de’it sei labele halo milagre iha tinan rua nia laran.

Iha altertanativas balun ne’ebe maka ha’u hanoin, bele sai hanesan opsaun ba PM Dr. Rui Maria de Araujo hodi prienxe kargu ne’ebe maka Saudozo Fernando La Sama “husik hela”;


  1. PM Dr. Rui Maria de Araujo hili kandidatus hirak ne’ebe Partido Democratico propoin ona ou kandidatu seluk ne’ebe iha kapasidade nivel altu hodi prienxe Ministru Estadu, Koordenador Assunto Sociais no Ministru Edukasaun.
  2. PM Dr. Rui Maria de Araujo hili kandidatus hirak ne’ebe Partido Democratico propoin ona ou kandidatu seluk ne’ebe iha kapasidade nivel altu hodi prienxe de’it kargu Ministru Edukasaun no kargu Ministru Estadu, Koordenador Assunto Sociais diretamente iha PM nia orientasaun no koordenasaun.
  3. Tanba kestaun tempu (tinan 2 de’it ona), no ritmu servisu (koordenasaun no komunikasaun) ne’ebe maka durante ne’e la’o di’ak ona, PM Dr. Rui Maria de Araujo bele foti fali Vice-Ministra (Ministra Interina) ou Vice-Ministru ba Ministra/u Edukasaun, no Ministru Estadu, Koordenador Assunto Sociais diretamente iha PM nia orientasaun no koordenasaun.

Públiku bele iha tan opsaun seluk, ne’ebe maka di’ak liu. tanba, objetivu prinsipal husi opsaun sira ne’e hotu maka bem estar ba povu timorenses hotu, liu-liu atu bele hatu’ur hela fundamentu edukasaun ida ne’ebe iha kualidade, kompetividade no inovadora.

Ho hanoin hirak ne’e hotu, ha’u hakarak sita iha artigu ida ne’e, katak PRIENXE kargu Ministru Estadu, Koordenador Assunto Sociais no Ministru Edukasaun, sei sai TESTE KI’IK ida ba iha LIDERANSA PM Dr. Rui Maria de Araujo nian. Tanba sa? Tanba desizaun sa ida de’it maka PM sei foti, tuir ha’u nia pontu de vista, sei bele hamosu PRO no KONTRA. Di’ak ba “ema” ida la di’ak ba “ema” seluk, ou justu ba “ema” ida la justu ba “ema” seluk. Loron 40 liu dau-dauk ona, ita sei hein desizaun sa ida maka PM Rui Maria de Araujo sei foti hodi prienxe kargu Ministru Estadu, Koordenado Assunto Sociais no Ministru Edukasaun.

Atu taka artigu ida ne’e, ha’u hakarak sita fali liafuan murak ne’ebe maka Saudozo husik hela ba ita hotu “Ha’u Nia Dignidade La As Lius Dignidade Nasaun Nian”, nu’udar motivasaun ida ba lider sira hotu atu tau intereses nasaun nian bo’ot liu du que intereses pesoal ka grupu.


NB: Assessor Ministeriu Edukasaun Gabinete Vice-Ministro II. Artigu ida ne’e nu’udar opiniaun pesoal no la reprezenta instituisaun/gabinete ne’ebe ha’u servisu ba. Kritikas no sugestaun bele hato’o liu husi e-mail: zecunha_bcu@yahoo.com 

10 July 2015

PARLAMENTO NACIONAL

ME no MNEK hasoru Komisaun F no B Parlamento Nacional

Ministra Edukasaun Interina Dulce de Jesus Soares, iha loron Quinta, 09 de Julho de 2015 hala'o sorumutuk ho membros Parlamento Nacional Komisaun F no B. Iha sorumutuk ne'e, Ministra Edukasaun Interina akompanha mos husi Diretor Geral Servicos e Coorporativos Sr. Antoninho Pires, Diretor Geral Ensino Superior Abrao dos Santos, Diretor Geral Ensino Pre-Escolar e Ensino Basico Cidalio Leite no Diretores Nacionais sira husi Ensino Secondario Geral e Tecnico Vocacional.

Iha sorumutuk ne'e, alende partisipa husi Ministeriu Edukasaun Komisaun F no B Parlamento Nacional, konvida mos Ministru Negosiu Estrangeiru no Kooperasaun Hernani Coelho. Objetivu prinsipal husi enkontru ne'e maka ko'alia konaba akordu de kooperasaun ne'ebe maka governo RDTL no governo Portugal liu husi idak-idak nia Ministeriu Edukasaun. Kontiudu husi akordu ne'e maka konaba estabelesementu Escola Portuguesa de Dili. Akordu ne'e rasik, estabelese tiha ona iha tinan 2002, iha governo FRETILIN nia ukun.

Objetivo PN liu husi komisaun F no B konvida Ministru Negosiu Estrangeiru no Kooperasaun i Ministra Edukasaun Interina ne'e atu husu esplikasaun, liu-liu konaba prosesu implementasaun husi akordu ne'ebe maka estabelese tiha ona.

Iha sorumtuk ne'e, maioria membru komisaun F no B husu preukupa ho objetivu Escola Portuguesa de Dili nia prezensa, liu-liu konaba kontinuasaun husi estudantes sira bainhira remata ona sira nia estudu iha EPD. Membro PN sira mos husu atu governo liu husi Ministeriu Edukasaun atu superiviziona mos atividades ne'ebe maka la'o iha EPD Rui Cinaty Dili.

Hatan ba preukupasaun hirak ne'e, Ministra Edukasaun Interina Dulce de Jesus Soares mos sei tau ba konsiderasaun hodi buka mekanismu ida di'ak liu para halo superivizaun ba atividades iha Escola Portuguesa de Dili. (Antonio Castro).

Ministeriu Edukasaun

Vice-Ministro Edukasaun Abel Ximenes: Papel Fundasaun Importante Tebes


Vice-Ministro II Edukasaun, Abel da Costa Freitas Ximenes iha loron tersa, loron 07 fulan Julho tinan 2015 hala'o sorumutuk ho fundasaun sanolu resin ida (11) ne'ebe maka hala'o foku ba atividades edukasaun. Fundasaun sanolu resin ida (11) ne'ebe maka partisipa iha sorumutuk ne'e maka hanesan

Vice-Ministru II Edukasaun Abel da C.F. Ximenes bainhira
 hala'o sorumutuk ho fundasaun 11 iha salaun VIP Ministeriu Edukasaun Vila Verde- Dili

  1. Fundasaun CRISTAL. Fundasaun CRISTAL ne'e tau matan Ensino Baziku, Ensino Secondario Geral no Ensino Superior ne'ebe maka hanaran CRISTAL.
  2. Fundasaun BOAKRIL. Fundasaun BOAKRIL harii Universidade de Dili (UNDIL).
  3. Fundasaun Klibur Mata Dalan. Fundasaun Klibur Mata Dalan harii Escola Tecnica Vocacional ne'ebe hanaran Escola Tecnica Informatica no Ensino Superior ne'ebe hanaran East Timor-Institute Of Business (IOB).
  4. Fundasaun NEON METIN. Fundasaun NEON METIN harii Ensino Superior ne'ebe maka hanaran Universidade da Paz (UNPAZ).
  5. Fundasaun FUNATIL. Fundasaun FUNATIL harii Ensino Superior Universidade Aswain Timor Loro Sa'e (UNITAL).
  6. Fundasaun DIT/Board Of Trustees. Fundasaun DIT/Board Of Trustees harii Dili Institute of Technology (DIT).
  7. Fundasaun CANOSSA. Fundasaun CANOSSA ne'ebe harii Ensino Secondario Geral Canossa no IPDC.
  8. Fundasaun Sao Paulo. Fundasaun Sao Paulo nia na'in maka Deocese Dili ne'ebe harii Ensino Secondario Catolica sira inklui Ensino Superior ICR.
  9. Fundasaun Sao Miguel. Fundasaun Sao Miguel maka harii Ensino Tecnico Vocacional Sao Miguel.
  10. Fundasaun Graca a Deus. Fundasaun Graca a Deus maka harii Instituto Siencia de Saude (ICS). ICS oras ne'e sei iha hela prosesu akreditasaun Ministeriu Edukasaun, liu husi ANAAA.
Iha sorumutuk ne'e, Vice-Ministru Edukasaun Abel Ximenes hateten katak, fundasaun iha papel ne'ebe maka importante tebes hodi garante kualidade no sustentabilidade ba instituisaun ka universidade idak-idak ne'ebe maka sira tau matan ba. Vice-Ministro mos mensiona katak, fundasaun ohin loron la'os de'it hala'o ekspansaun ba sira nia atividades, maibe hala'o ona atividades diversifikasaun. Fundasaun nia aktividades komesa barak ona, no la foku los de'it ba atividades ida.

Iha parte seluk, Presidente no Dirijentes reprejentantes fundasaun sira mos agradese tebes ba konvite ne'ebe maka Vice-Ministru fo i hateten katak ida pela primeira vez maka governo liu husi Ministeriu Edukasaun, liu-liu Vice-Ministro Ekselensia Abel Ximenes.

Iha sorumutuk ne'e, Vice-Presidente Fundasaun Klibur Mata Dalan ba Cooperativa no Fila Liman Dr. Augusto da C. Soares, ne'ebe nu'udar mos Reitor IOB hateten katak papel fundasaun importante tebes duni, nia sublinha katak fundasaun kuandu forte, instituisaun mos forte, instituisaun forte edukasaun forte no nasaun mos sei sai forte.

Bainhira atu taka sorumutuk, Vice-Ministro Abel Ximenes sugere ba KEPSTL atu bele hola papel ativu liu tan hodi konvoka reuniau entre fundasaun no reitores sira hodi dezenvolve di'ak liu tan edukasaun ensino superior iha Timor-Leste. (Antonio Castro)