JANELA CIENSIA

OPINI (18) EDUKASAUN (14) DESPORTO (13) EKONOMIA (13) Poema (11) POLITICA (10) HISTORIA (4)

24 February 2017

Ensino Superior Politecnico de Timor-Leste



HATENE INSTITUTO POLITECNICO DE BETANO
(ENTRE VANTAGEM NO DEZAFIUS)

Hosi: Antonio J. Castro da Cunha
(e-mail: zecunha_bcu@yahoo.com)


Loron 23 fevereiru 2017, Primeiro Ministro da RDTL dr. Rui Maria de Araujo, ofisialmente halo abertura ba funsionamentu Instituto Politecnico de Betano  Kay Rala Xanana Gusmão (IPB). Pesoas importante sira iha nasaun ne’e mos partisipa, hanesan Prezidente no Vice-Prezidente Parlamento Nacional, Primeira Dama RDTL, Ministro no Vice-Ministros Edukasaun, veteranus, autoridades municipal no komunidade suco betano. Loron ne’e, sai hanesan loron historiku ne’ebe maka ba dala uluk, hafoin Timor-Leste restaura fali nia independensia, estabelese ensinu superior politekniku publiku .
Instituto Politecnico de Betano Kay Rala Xanana Gusmão (IPB) – hanesan nia naran – lokaliza iha suco Betano, postu administrativu Same, Munisipiu Manufahe. Naran Kay Rala Xanana Gusmão hatutan ba IPB, hanesan honra bo’ot hosi VI Governo Konstitusional ba sakrifisiu no dedikasaun tomak ne’ebe Xanana Gusmão halo ona ba nasaun doben RDTL.
Ezistensia IPB sai hanesan fundamentu ne’ebe importante no estratejiku tebes. liu hosi IPB, sei forma timoroan tekniku espesializadu iha area espesifiku ne’ebe aplikavel tuir necesidade Timor-Leste i mundo. IPB hahu uluk ona ho escola superior (fakuldade) rua, maka hanesan escola superior de engenharia-departamentu konstrusaun civil no escola superior de agricultura e zootecnica-departamentu produsaun animal.
Estabelesimentu IPB, mai hosi prosesu ida ne’ebe naruk tebes. Iha instituisaun governu rua maka nia interese hanesan hodi harii politekniku – UNTL no Ministeriu Edukasaun. UNTL hetan rai ho luan hectares tolu (3) ne’ebe oferese hosi komunidade. Edifisiu iha nanis ona no hetan rehabilitasaun hosi UNTL iha governasaun DR. Aurelio Guterres. Ministeriu Edukasaun mos hetan rai ho luan hectares 13 – iha rai ne’e nia leten seidauk harií edifisiu ruma. Politekniku ne’ebe UNTL atu harii, nee foku ba iha fakuldade engenaria. Enquantu ministeriu edukasaun foku ba iha fakuldade agrikultura i hortikultura.
Haré’e ba UNTL no Ministeriu Edukasaun, hotu-hotu uja orsamentu estadu, nune’e Vise-Ministru Edukasaun ne’ebe responsavel ba ensinu superior, Abel Larisina no Reitor UNTL DR. Francisco Martins konvoka reuniaun, troka hanoin ba malu buka solusaun ne’ebe di’ak liu hodi labele hatodan despezas ba orsamentu jeral estadu nian. Liu hosi enkontrus, komunikasaun no koordenasaun ne’ebe intensivu-parte rua (UNTL no ME) konkorda ba malu hodi harii de’it politekniku ida. Ministeriu Edukasaun no UNTL forma ekipa konjunta ida iha mahan Komisaun Instaladora hodi halo servisu preparatoriu hotu ba estabelesimentu Instituto Politecnico de Betano.

IPB Uja Sistema Ano Vestibular
Instituto Politecnico de Betano (IPB), ejiste no funsiona ho sistema ne’ebe uniku ka diferensia oituan. Hanesan lei baze edukasaun mensiona, ensinu politekniku iha Timor-Leste ne’e equivalente ba iha diploma I ou II (D2). Maske nune’e, IPB sei aplika sistema ida ne’ebe ita bolu dehan ano vestibular ka ano propedêutico ou bain-bain ema temin ano zero. Tanba sa maka ha’u dehan ida ne’e uniku? Tanba ida ne’e foin ba da-uluk aplika iha sistema edukasaun formal Timor-Leste nian.
Iha ano vestibular, estudantes politekniku sira seidauk infrenta ba prosesu akademiku. Ano vestibular sai hanesan tinan preparasaun ba estudantes foun sira. Estudantes sira sei simu uluk materia jeral hanesan; inglês, português, tetum, matemátika, fízika, kímika no biologia.  Tanba sa maka tenki simu uluk materia jeral hirak ne’e? razaun prinsipal maka atu estudantes hotu, bainhira tama ba prosesu aprendijazem bele ona iha kuiñesimentu ne’ebe hanesan. Ita tenki konciente no rekuiñese katak kuiñesimentu estudantes sira iha Timor-Leste entre munisipiu ida ho munisipiu seluk iha nivel ne’ebe la hanesan.
Tanba sa maka estudantes sira iha obrigasaun atu domina uluk inglês no português iha ano vestibular? Tanba fila fali ba objetivu prinsipal hosi estabelesimentu politekniku – maka atu forma timoroan ho abilidade no kuiñesimentu ás, ne’ebe bele absorve, la’os de’it iha kampu servisu nasional, maibe mos regional i internasional. Atu bele tama iha kampu servisu regional no internasional, lian inglês inklui português (tanba lian oficial) nu’udar fator ida ne’ebe determinante tebes.
Durante tinan vestibular, dirijentes IPB sei “ta’is” estudantes sira hodi ikus mai bele hetan duni hirak ne’ebe iha kapasidade as no merese atu kontinua sira nia estudu ba prosesu tuir nian. Estudantes politekniku sira obrigatoriamente tenki aprende no partika lian inglês i português iha sira nia prosesu aprendijazem tomak. Ida ne’e hanesan dalan estratejiku ida ne’ebe governu Timor-Leste, liu hosi VI Governo Konstitusional aplika atu bele garante rekursu ema tekniku kualifikadu. Ida ne’e mos atu hateten de’it katak, sistema iha politekniku ida ne’e mos atu responde de’it preukupasaun publiku konaba kualfikasaun rekursu ema tekniku iha nasaun doben Timor-Leste.

Vantagem ba Timor-Leste
Ohin loron, Timor-Leste nu’udar nasaun sei infrenta dezafius ida ne’ebe bo’ot tebes. ko’alia konaba rekursu ema, Timor-Leste sei kontinua “halerik” maske “hahoris” ona licenciadu rihun ba rihun hosi instituto ensinu superior rai-laran. Realidade ida ne’ebe ita bele observa – ita haré’e katak oras ne’e kuaze servisu hotu ne’ebe maka presija trabailladores ho skill espesifiku, sempre lori ema hosi estranjeirus. Exemplu maka servisu konstrusaun civil. Atu halo de’it uma (edificio governu) ka Estrada ou ponte, tenki lori ema Indonesia no xineza sira. Ida tanba ejijensia servisu no diferensia kuiñesimentu i abilidade, nune’e tenki utiliza duni trabailladores hosi nasaun seluk.
Harée ba realidade hirak ne’e hotu, maka estabelesimentu Instituto Politecnico de Betano sai hanesan solusaun ida estratejiku tebes hosi governu atu hamenus ou halakon dependensia ba forsa trabaillu estranjeirus. Estabelesimentu Instituto Politecnico de Betano hamosu vantagem positivu ba Timor-Leste nu’udar nasaun iha futuru. Vantagem hirak ne’e maka hanesan;

(i) Hahoris Rekursu Ema kualifikadu. Ema maka kapital bo’ot no importante liu hotu iha prosesu dezenvolvimentu no konstrusaun estadu i nasaun. Iha inisiasaun funsionamentu IPB, sei hahu uluk ho departamentu rua maka hanesan konstrusaun civil no produsaun animal. Desizaun atu hahu uluk departamentu rua ne’e, ha’u bele dehan estratejiku tebes.
Ita hotu tenki konciente, katak oras ne’e prosesu dezenvolvimentu fiziku la’o da-dauk hela. Konstrusaun uma, estradas, pontes no infrastruturas bazikas seluk oras ne’e barak liu hala’o hosi ema (trabailladores) estranjeirus. Sira mai no manan salariu di’ak liu fali trabailladores timoroan. Ita ida-idak iha esperensia. Ha’u fo exemplu – badaen (tukang) ida hosi Indonesia, simu $ 20 ba loron ida servisu, enquantu badaen timoroan simu deit $10. Provas barak no ita ida-ida bele konfirma rasik. Kompañia hirak ne’ebe manan obra – lori diretamente sira nia ema. Dala barak timoroan sira hola parte liu iha apoia baziku (pembantu ka buruh kasar). Ita bele imajina tók, iha tinan 4 ka 5 mai – bainhira estudantes hirak ne’e remata sira nia estudu iha IPB, sa ida maka sira halo no kontribui ba nasaun ida ne’e? ita balun talves senti pesimista oituan, maibe ha’u hanoin tempu maka sei provas mai ita hotu.   

(ii) Minimiza Dezempregu. Dadus ohin loron hosi governo (SEPFOPE) hatudu katak dezempregu oras ne’e atinji ona 11% hosi total forsa trabaillu ne’ebe Timor-Leste iha. Tuir kriteria ILO nian, hirak ne’ebe ho idade 15 ba  leten nee konta ona hanesan forsa trabillu. Haré’e realidade Timor-Leste ohin loron, ha’u bele dehan katak dezempregu ne’ebe mosu barak liu kauza hosi abilidade ne’ebe forsa trabaillu timoroan sira iha minimu tebes. timoroan barak la konsege hatudu nia kompetividade iha servisu fatin, tanba falta skill no kuiñesimentu ne’ebe sira iha. Nune’e dala-barak halo timoroan rasik sai inferior ba sira nia an, i ikus mai hila dalan “sai” hosi servisu. Prezensa IPB, bele oferese solusaun ida ne’ebe real. Tanba sa? Tanba IPB forma ema tekniku. IPB forma ema tekniku ho kuiñesimentu ne’ebe as atu tama iha kampu servisu ou bele rasik kria servisu ba sira nia an no fo servisu ba seluk.

(iii) Redus numeru ema ki’ak. Bainhira timoroan barak iha ona matenek ne’ebe as, iha areas teknikas aplikabel oin-oin, ha’u fiar katak indiretamente sei fo influencia ba rendimentu ne’ebe sira hetan. Tuir dadus ne’ebe diresaun nasional estatistica iha, numeru ema ki’ak iha Timor-Leste oras ne’e tún ona hosi 50% ba 41%. Ida hatudu katak, nei-neik maibe bei-beik, nivel moris (ekonomia) ema timoroan iha dékade ikus ne’e hatudu ona sinal ne’ebe di’ak no positivu. No ha’u fiar katak, liu hosi sistema edukasaun ne’ebe di’ak bele hahoris jerasaun neebe matenek.
Vise-Ministru, Abel Larisina iha okaziaun barak sempre fo exemplu konaba nivel moris (salariu minimu) hosi nasaun seluk. Nasaun hirak hanesan Inglatera, Irlandia, Korea du Sul (nasaun hirak ne’e timoroan barak servisu ba) – nivel salarial minimu liu maka entre $ 2,500 to’o $ 3,000. Ida ne’e hanesan sinal ka indikador ida katak forsa trabaillu sira iha nasaun hirak ne’ebe mensiona, sira nia nivel ka matenek obrigado duni atu simu salariu bo’ot. Buat hirak ne’e hotu bele akontese tanba faktor edukasaun. Prezensa IPB, hanesan mos pasu estratejiku ida atu bele responde mos mehi fundadores nasaun ne’ebe deskreve ona iha livru “sagradu” Plano Estratejiku Dezenvolvimentu 2011 – 2030, katak iha tinan 2030, timoroan hotu nia nivel ekonomia sei sa’e ba mediu no altu.

(iv) Minimiza Dependensia. Hanesan ha’u temin ona, ohin loron iha servisu hotu konstrusaun fiziku nian, ita sei uja barak liu trabailladores sira hosi estranjeirus (Indonesia no Xina). Tanba ne’e, ha’u fiar tebes katak prezensa IPB ne’ebe foku hodi prepara timoroan tekniku sira, nei-neik maibe bei-beik sei minimize no halakon dependensia Timor-Leste iha kestoens ema teknikus kualifikadu. La’os ne’e de’it. Timor-Leste mos, iha tinan 5 mai, bele ona ho orgulliu haruka trabailladores kaulifikadu ba servisu iha nasaun hirak hanesan Korea du Sul,  Australia, Inglatera no Irlandia.
Primeiro Ministro RDTL dr. Rui Maria Araujo nia intervensaun iha abertura ofisial IPB hateten katak durante tinan 15 resturasaun independensia, Timor-Leste nia dependensia ba produtus alimentasaun hosi rai li’ur bo’ot tebes. Ayam Potong hosi Barzil, Na’an karaun, na’an fahi no produtus lokais seluk. Ho prezensa IPB ne’ebe loke mos departamentu produsaun animal, bele minimiza ou halako produtus importadores hirak ne’ebe mensiona ne’e.

Deafius Ne’ebe Sei Infrenta.
Instituo Politecnico de Betano (IPB), hanesan instituto politekniku publiku ba da-uluk ne’ebe governo estabelese, klaru katak sei infrenta dezafius barak. Iha kondisaun barak ne’ebe dala ruma seidauk favorabel no satisfas ema barak nia hakarak. Estudantes balun hili dalan hodi “hakiduk”.
Iha parte balun, ha’u hanoin katak governu, liu hosi Ministeriu Edukasaun konciente no rekuiñese katak iha buat barak maka sei menus. Vise-Ministru Abel Larisina sempre hateten katak, IPB sei infrenta dezafius bo’ot, maske nune’e sei la sai obstaklu atu hamate ejistensia politekniku refere.
Dezafius prinsipal ne’ebe  tuir ha’u nia observasaun pesoal haré’e maka, numeru docentes kualifikadus sei menus, fasilidades no ekipamentus laboratoriu, infrastruturas bazikas, fasilidades no ekipamentus suporta (livrus, biblioteka) i seluk tan. Maibe hanesan ita hotu hatene, nu’udar uma ne’ebe foin haríi, kestoens hirak ne’e hanesan kestoens teknikas de’it ne’ebe governu sei kontinua haré’e hodi kompleta iha tinan sira tuir mai.
Maske nune’e, ho informasaun ne’ebe ha’u hatene, fiar katak Ministeriu Edukasaun (kontinua) haruka timoroan sira ba eskola liu hosi bolsu estudu ne’ebe oferese hodi estuda iha area espesifiku. Aquizisaun material no ekipamentus laboratoriu mos oras ne’e komesa la’o ona iha prosesu. Konstrusaun ba asrama estudantes i docentes iha ona dezeñu no hein ba implementasaun. Bazeia ba realidade hotu ne’ebe iha, ha’u atu konkluza de’it katak IPB sei infrenta dezafius lubuk ida maibe ne’e la’os problema no sei la sai obstaklu ba dezenvolvimentu politekniku ne’ebe exemplar iha futuru.

Hakotu
Prejensa Instituto Politecnico de Betano (IPB), nu’udar solusaun estratejiku ne’ebe VI Governo Konstitusional liu hosi Ministeriu Edukasaun oferese hodi responde kestoens trabailladores ñao qualificados. Iha mandatu ikus ida ne’e, VI Governu Konstitusional husik hela marka historiku ida ba prosesu dezenvolvimentu ensinu superior politekniku iha nasaun doben ida ne’e.
Nu’udar timoroan i hanesan mos ema ida ne’ebe hola parte iha prosesu estabelesimentu IPB, senti orgulliu tebes. Hanesan ha’u deskreve ona, iha tinan da-uluk ne’e, klaru katak IPB sei infrenta dezafius barak. Maibe, ita hotu tenki haré’e duni ba oin, katak vantagem ne’ebe Timor-Leste sei hetan iha futuru boot tebes.
Hanesan haríi uma ida, VI Governu Konstitusional hatúur ona fondasi no harii ona mos quarto balun. Hein katak VII Governo Konstitusional ne’ebe tuir mai bele kompleta uma ne’ebe harii tiha ona. Ha’u fiar katak IPB-Kay Rala Xanana Gusmão sei sai instituto politekniku ida ne’ebe kualidade no sai hanesan centro incubador ema timoroan tekniku kualifikadu. Timor-Leste, iha tinan 5 ka 10 mai sei la sai tan ona nasaun importador – maibe bele ona sai nu’udar nasaun produtor no eksportador. ITA HOTU NIA ESPERANSA.


Notas; Hakerek ida ne’e nu’udar hanoin pesoal no la reprezenta fatin ka office  ne’ebe ha’u haknár an ba. Ha’u oras ne’e servisu iha Gabinete Vise-Ministru Edukasaun i hanesan mos docente East Timor Institute Of Business.

18 January 2017

Eleisaun Presidente RDTL 2017



TIMOR-LESTE PRESIJA PRESIDENTE IDA OINSA?
(Xanana Gusmão Kontinua Sai Fator Determinante?)

Hosi: Antonio J. Castro da Cunha
(e-mail: zecunha_bcu@yahoo.com)


Elisaun ba kargu Presidente da Republica (PR) sura semana de’it ona. Kandidatu barak hahu mosu ba publiku. Kandidatu balu formalmente halo ona anunsiu ba publiku konaba sira nia kandidatura. Balun sei dauk – sei hein hela tempu ne’ebe pas. Komisaun Nasional Elisoens sei dauk halo anunsiu formal no legal ba publiku konaba kandidatura Prezidente RDTL. Maske nune’e, ha’u fiar katak publiku mos hahu halo observasaun, analiza no prediksaun ba kandidatus hotu ne’ebe merese atu kontinua túr iha Palacio do Presidente – Aitarak Laran.
Iha kandidatus sira ne’ebe, tuir ha’u nia hatene anunsia ona sira nia kandidatura ba PR 2017-2022, hanesan Presidente Partidu FRETILIN Francisco Guterres “Lu-Olo”, Jose Neves “Samalarua”, Antonio Maher Lopez “Fatuk Mutin”. Iha mos kandidatu seluk ne’ebe publiku temin, maibe formalmente seidauk anunsia sira nia kandidatura, hanesan Jose Ramos Horta, Jose Luis Guterres, Isabel Fereira (Primeira Dama), Maria Angela, Amorin. Atual Prezidente Republika Jeneral Taur Matan Ruak, iha biban barak, esklarese ona ba publiku katak sei la kandidata tan ba presidente periodu tinan lima mai. Ida ne’e hatudu katak, iha periodu tinan lima ne’e (2017-2022), RDTL sei iha presidente foun.
Artigu ida ne’e sei la hakerek konaba se maka merese ou serve liu atu sai PR-RDTL iha periudu tuir mai. Maibe, atu hato’o de’it hanoin ruma konaba modelu ou karakter pesoal ida oinsa maka merese no serve atu tú’ur nu’udar PR-RDTL. Hanoin ne’ebe ha’u hato’o iha artigu ida sei reflekta bazeia kompetensia Presidente da Republica ne’ebe deskreve ona iha konstituisaun RDTL. Klaru liu katak artigu ne’e nu’udar hanoin pesoal hanesan sidadaun RDTL.

Kompetensia PR iha Baze C-RDTL
Atu bele hili modelu ou karakter pesoal ida oinsa maka merese ou serve tú’ur iha Palacio da Presidente, Aitarak-Laran, uluk liu ita sei haré’e konaba kompetensia ne’ebe PR-RDTL iha bazeia ba Constituição da RDTL (C-RDTL). Iha Artigu 740 C-RDTL, Deskreve konaba definisaun Presidente da Republica. Numeru 1 hosi artigu refere hakerek “O Presidente da Republica é o Chefe do Estado, Símbolo e garante da independência nacional, da unidade de estado e do lugar funcionamento das instituições democráticas.” Iha númeru 2, hakerek “O Presidente da Republica é o Comandante Supremo das Forças Armadas”. Palavras hirak ne’ebe ha’u subliña, nu’udar pontus atensaun prinsipal.
Situasaun no ambiente RDTL ohin loron, exige lider (Prezidente) ida ne’ebe bele kontinua garantia independencia nacional no unidade estado, i bele lidera F-FDTL ho konfiancas forces tomak. Tanba sa? Tanba tuir ha’u nia hanoin, F-FDTL maka hanesan simbolu prinsipal ba independensia nasional no unidade estadu RDTL nian. Atu bele “lidera” F-FDTL nu’udar komandante sumpremo, ida ne’e la’os kualker ema bele.
Kompetencias propria Presidente da Republica, deskreve klaramente iha artigu 850 C-RDTL. Bainhira ita lé’e no analiza ba kompetencias sira ne’ebe iha, exige mos kompetencia ekstraordanariu seluk hosi PR rasik. Ha’u fo exemplu iha artigu 850, letra f), g), h), m). Hanoin hanesan, ita bele dada mos ba artigu 870 no 880 C-RDTL. Kompetencias ne’ebe Prezidente da Republica iha relasiona ho pontu artigus referidu, exige kapasidade lideransa ida ne’ebe tasak ona iha palku politika Timor-Leste, nune’e bele foti desizaun hodi garante estabilidade no ezistencia Timor-Leste em-jeral nu’udar nasaun soberanu no independete.
Iha tinan 10 ikus, dentru de periudu rua – RDTL iha presidente na’in rua ne’ebe mai hosi antesedentes la hanesan. Ida mai hosi antesedente nu’udar diplomata – premiadu nobel da paz – ne’ebe barak liu luta ba kauza libertasaun nasional iha diaspora. Ida seluk – veteranus kombatentes – Vice Chefe Estado Mayor FALINTIL iha tempu gerilya (funu). Ita hotu bele sukat no valoriza, rezultadu sa ida maka oferese no beneficia ona ba povu durante periudu sira nia ukun. Ha’u nia esperansa katak, hosi ukun lider na’in rua ne’e, bele ona haraik diskrisaun ida klara ba povu (votantes) hotu hodi hasoru eleisaun presidencial iha 20 Marsu 2017 mai.
Iha buat barak (lisaun) ne’ebe povo (eleitores/votantes) bele aprende hosi ukun lider bo’ot fundador nasaun RDTL ne’e. Desizaun barak maka sira foti ona, balun di’ak no beneficia duni ba povo no nasaun. Maibe, iha mos desizaun balun ne’ebe la fo beneficia ba moris di’ak povo kbi’it la’ek sira. Ita hotu bele estuda modelu no karakter lideransa ne’ebe lider na’in rua ne’e hatudu ona. será que iha duni impaktu positivu ba prosesu dezenvolvimentu no konstrusaun nasaun ida ne’e liu hosi apseitu vital hotu ka lae?

Fator M.B. Xanana Gusmão?
Maun Bo’ot (Avô) Xanana Gusmão nu’udar Comandante em Chefe Estado Maior das FALINTIL no hanesan lider maksimu rezistencia nian ne’ebe iha influencia bo’ot liu ba Timor-Leste nia ukun rasik an. Antesedentes ne’ebe M.B Xanana Gusmão iha, haraik duni influencias ne’ebe riil ba mapa politika RDTL nian.
Historia pasadu iha elisaun presidencial 2007 no 2012, hatudu oinsa fatór Xanana Gusmão sai determinante iha rezultadu ikus eleisaun. Povo tomak hatene se maka hamrik iha Presidente Jose Ramos Horta ino Presidente Taur Matan Ruak nia sorin. Pontus xave hosi apoiu M.B Xanana Gusmão nian, tanba sira na’in rua avansa nu’udar kandidatu Independente i hanesan lider ne’ebe iha papel no kontribuisaun bo’ot i vital tebes ba independencia RDTL.
Questoens agora maka ne’e, iha eleisaun 2017 ne’e (20 Marsu), fatór Xanana Gusmão sei sai nafatin fatór determinante? Ha’u fiar katak ohin loron ita hotu sei hein – “Maun bo’ot nia pozisaun oin sa los? Maun bo’ot sei hamrik los iha se nia sorin?
Iha kandidatu lubuk ida ne’ebe naran hanesan ha’u mensiona ona.  Publiku to’o ohin loron sei dauk hatene, será que Maun Bo’ot apoiu sira na’in hira ne’e ida (ex. Lu Olo, Ramos Horta, Sama-Larua, Luis Guterres, Isabel Ferreira, etc) ka ou Maun Bo’ot iha fali opsaun kandidatu seluk. Politika M.B Xanana Gusmão hanesan misteriu ne’ebe halo ema barak susar atu sí’ik. Ha’u fiar tebes katak M.B sei hili pesoal ne’ebe nia konfia bele garante estabiliade no sustentabilidade hosi nasaun ida ne’e.
Tanba sa? Tanba, ohin loron Timor-Leste sei hasoru luta naruk ida tan. Luta konaba kontinuasaun diskusaun riku soin Timor-Leste iha tasi-timor ho Australia. Pasu ida hakat liu ona – maka hakotu akordu CMATS. Tanba ne’e ha’u hanoin, M.B sei tetu ho tasak kandidatu ida ne’ebe maka merese ba tú’ur iha Palacio do Presidente, Aitarak-Laran.

Timor-Leste Presija Prezidente Ida Oinsa?
Festa demokrasia tinan 2017, sei hahu dau-dauk ho eleisaun prezidensial iha 20 Marsu 2017. Povu Timor-Leste hotu ne’ebe iha direitu ba votu, sei determina futuru nasaun ida ne’e hodi hili Prezidente RDTL ba tinan lima mai. Ema ida-ida (votantes), klaru barak maka iha ona figura prezidente ne’ebe nia gosta. Maske nune’e, iha balun mos sei hein vizaun no misaun sa-ida maka kandidatu prezidente sira sei aprezenta durante tempu kampaña. Bazeia ba diskrisaun ne’ebe deskreve antes ona, no liga ba kompetencias Prezidente RDTL nian, maka tuir ha’u nia opiniaun pesoal, Timor-Leste presija modelu Prezidente ida ho karakter hirak hanesan; (i) INFLUENCIA – signifika katak, Prezidente RDTL ne’ebe mai tenki iha kapasidade atu bele influencia Instituisaun Estado no Governo, hanesan Parlamento Nacional, Governo, F-FDTL, PNTL, sociedade civil hodi servi ba interese nasional e garante estabilidade nasional, tuir konstituisaun RDTL haruka. Ita bele imajina, bainhira prezidente ida la-iha influencia ba orgaun soberania sira Timor-Leste? ida ne’e bele hatúun autoridade no kredibilidade hosi Prezidente rasik. influencia iha ne’e, la signifika katak Prezidente tenki interfere to’o kompentencias hotu ne’ebe orgaun soberania de estado ida-ida iha. (ii) FORTE – signifika katak Prezidente RDTL tenki iha kapasidade no abilidade atu bele infrenta situasaun hotu difisil ne’ebe dalaruma bele mosu iha kualker tempu hosi entidades oin-oin. Tenki iha saude no mental ne’ebe di’ak – ex. hanesan kritikas, insultas, “atakas” – ne’ebe maka dala ruma indika diretamente ba privasidade prezidente nian. (iii) BRANI – Signifika katak Prezidente da Republica tenki iha kapasidade no abilidade atu foti desizaun hirak importante no pertinente ne’ebe iha relasaun diretamente ho sutentabilidade moris povu no estabilidade nasaun em-jeral. Klaru katak desizaun hotu ne’ebe foti sempre bazeia ba lei ne’ebe vigora iha nasaun ida ne’e. maibe, importante atu prezidente iha nia prinsipiu rasik - sím dehan sím, não dehan não. Labele tanba iha “presaun”, Prezidente foti desizaun la haré’e ba implikasaun negativa ne’ebe povu sei infrenta. (iv) MATENEK – signifika katak prezidente da Republica tenki iha kuiñesimentu ne’ebe ás konaba aspeitu hotu nasaun nian – hanesan Direitu, Ekonomia, Politica, Humanitaria, Edukasaun, Social, Relasaun Intenasional (Bilaterais no Multilaterais). Maske iha Prezidente nia servisu, sei hetan apoiu hosi asesores no intelektual hotu ne’ebe prezidente fiar, maibe fila fali ba ikus, desizaun iha nafatin prezidente nia liman. Tanba ne’e, ha’u hanoin Prezidente RDTL presija ema ne’ebe matenek. (v) IMPARSIAL – signifika katak prezidente ba ema hotu, la’os prezidente ba partidu, grupu ou suku ida. Prezidente tenki iha kapasidade atu halo atuasaun no desizaun hotu bazeia ba insterese nasional, la’os tuir fali interese partidu politiku, satán interese pesoal ou grupu ida nian. (vi) UNIFIKADOR – signifika katak prezidente sai hanesan aman ne’ebe hola papel importante hodi halibur hamutuk orgaun soberanu hotu atu bele servisu nu’udar ekipa ida iha harmonia nia laran ba dezenvolvimentu moris di’ak povu nasaun ida ne’e.

Hakotu
Eleisaun prezidencial ne’ebe sei hala’o iha  loron 20 Marsu mai, dala ida tan sai hanesan teste ba prosesu demokrasia iha nasaun doben ne’e. Iha ona kandidatus lubuk balun ne’ebe mai hosi forsa partidu politiku nomos independente. Ida-idak kandidata ho fiar pontesia rasik ne’ebe iha.
Ha’u fiar katak kandidatus hotu, nu’udar ema matenek no politiku, iha kapasidade ne’ebe naton atu bele ukun nasaun RDTL. Sira hotu, klaru katak sukat forsa no frakezas i haré’e ona oportunidade no ameasas ne’ebe sei infrenta iha eleisaun mai.
M.B. Xanana Gusmão sei kontinua sai hanesan fator ne’ebe determinante ba futuru presidente RDTL. Iha Francisco Guterres “Lu Olo” hosi P. FRETILIN, Jose Luis Guterres “LUGU” hosi P. Frenti Mudança, Antonio Lopes “Fatuk Mutin” hosi PST, Isabel Fereirra hosi PLP, Jose Neves “Sama Larua” independente. Iha mos Angela Freitas, Jose Ramos Horta no Amorin. Kestoens maka ne’e, M.B. Xanana Gusmão sei fihir sira nain hirak ne’e ida? Nu’udar sidadaun RDTL, ha’u nia esperansa atu elisaun prezidente ne’e bele hamosu prezidente ida ne’ebe prienxe kriteria 6 hanesan mensiona ona. Povu Timor-Leste tomak (votantes), klaru katak hatene no kuiñese ona kandidatus ida ne’ebe maka merese liu asumi kargu Prezidente da RDTL periudo 2017 – 2022.
Ha’u fiar metin katak eleisaun prezidencial ne’e sei la’o iha ambitu demokrasia nia laran, respeitu malu no tane malu ema timoroan ne’ebe hakarak nasaun ida nia di’ak. Se-se de’it maka manan, nia sei sai prezidente ba RDTL. Povu hotu sei hili tuir ida-ida nia koncensia – povo maka sei determina – povo maka sei hakotu, se mak merese liu ba Prezidente RDTL 2017 – 2020. Viva Demokrasia Timor-Leste.

11 January 2017

Edukasaun Timor-Leste



Kualidade Ensino Superior iha Timor-Leste
(Hanoin Reflektivu ba Esteitmentu Aman Nasaun K.R. Xanana Gusmão)

Hosi: Antonio J. Castro da Cunha


Iha fin tinan 2016 no inisiu tinan 2017 ida ne’e, dirijentes ensinu superior hotu iha Timor-Leste dala ruma senti oin mean no tilun manas oituan ho esteitmentu lider historiku, atual Ministru Planeamentu no Investimentu Estratejiku Kay Rala Xanana (XG)  – “universidade ensinu superior iha Timor-Leste kualidade la iha”. XG nia esteitmentu ne’e hato’o loron 28/12/2016, iha salaun Ministeriu Negosius Estranjeirus  no Kooperasaun.
Hanesan mensajen ne’ebe sita hosi jornal nasional Diário, XG temin instituisaun balun nia naran hodi ekspresa nia sentimentu konaba realidade ne’ebe ohin loron Timor-Leste infrenta iha area edukasaun ensinu superior. XG nia esteitmentu “Eskola Dili Institute Of Technology (DIT) halo semester pendek iha deit fulan 6 sai ona S2 no universidade da paz (UNPAZ) mos halo semester pendek tanba dehan buka hasae S1 hira ho S2 hira. mais ita atu koalia S, fak tiha dalan ba futuru povu ida tomak nian. Tinan-tinan sai hela deit mak S1 rihun ba rihun merek maka seluk, balun merek UNPAZ, DIT, UNDIL, UNTL no seluk tan” (fontes: www.jndiario.com2016/12/30).
XG mos hatutan “Oinsa maka atu hasae kualidade S1 no S2 ne’e susar tebes. Sosiadade kala balun hanoin katak ba hotu universidade ne’e diak ona maka ne’e, lalika ba universidade, la presija i necesariamente ba to’o S1 ou S2, atu sai matenek ne’e presija iha kbit atu hanoin, kbit rasional no kbit analiza ne’e maka matenek”.
Hare’e ba lia menon XG, ha’u bele foti pontus importante balun ne’ebe bele sai hanesan lisaun ou refleksaun ba ita hotu ne’ebe sai hanesan autor ba dezenvolvimentu rekursu humanu iha area edukasaun ensinu superior. Pontus sira ne’e maka; (i) semester pendek, (ii), kbit hanoin, kbit rasional no kbit analiza.
Molok atu halo analiza simples ida konaba asuntus referidus, ha’u sei hato’o uluk konaba objetivu no natureza hosi estabelisimentu ensinu superior iha Timor-Leste.

Objetivu, Misaun no Natureza Ensinu Superior iha Timor-Leste
Estabelesimentu ensinu superior iha Timor-Leste hala’o tuir regime juridika estabelesimentu ensinu superior ne’ebe dekreta iha dekretu lei N.o 8/2010 de 19 de Maio. Iha dekretu lei ne’e hakerek konaba objetivu no natureza hosi ensinu superior nian.
Bazeia ba dekretu lei ne’ebe iha, objetivu hosi ensinu superior maka atu eleva kualifikasaun timoroan sira ba nivel ne’ebe ás ka altu, produsaun i difusaun/habelar kuiñesimentu, nune’e mos formasaun kultural, artistika, teknologia i cientifika ba estudantes bazeia ba referensia internasional.
Iha artigu 3o ne’ebe mensiona konaba misaun institusional ensinu superior, númeru 2 deskreve katak “os estabelecimentos de ensino superior têm o dever de partisipar em atividades da valorização da sociedade civil, bem como de valorização económico do conhecimento cientifico aplicado, no quadro e sistema de garantia da qualidade do ensino superior”.
Iha artigu 40 ne’ebe mensiona konaba natureza terciaria do sistema ensino superior, númeru 3 deskreve “A organização do sistema terciária deve corresponder às exigências de uma procura crescentemente diversificada de ensino superior orientada para a resposta às necessidades do que terminam o ensino secundário e dos que procuram cursos vocacionais e profissionais”.
Bazeia ba diskrisaun ne’ebe mensiona iha dekretu lei ne’e, ha’u bele konkluza katak instituisaun ensinu superior sira iha Timor-Leste, minimu hala’o ona ida-ida nia funsaun habelar kuiñesimentu cientifiku ba estudantes universitarius hotu. Kuiñesimentu ne’ebe docentes sira habelar ba universitarius hotu, tenki duni kuiñesimentu ida aplikabel no garante tuir sistema kualidade instituisaun ensinu superior nian.
Sistema edukasaun iha ensinu superior hotu tenki koresponde bazeia tuir exigensia ne’ebe bele responde ba necesidades nasaun nian. Instituisaun ensinu superior iha obrigasaun atu bele prepara forsa traballiu ne’ebe bele absorve iha kampu vokasional no professional tuir necesidades RDTL nian. Kestoens maka ne’e, kuiñesimentu ne’ebe hanorin ne’e aplikabel duni ka lae? Koresponde duni ba necesidades Timor-Leste nu’udar nasaun ka lae?
Perguntas hirak ne’e presija duni iha solusaun riil ida, liu hosi diskusaun ne’ebe kle’an entre autor edukasaun ensinu superior (ex. forum reitores). Seitor hotu – edukasaun (akademiku), governu, setor privadu, sociedade civil, etc - presija duni tú’ur hamutuk hodi diskute no nakloke ba malu konaba kualifikasaun ida oinsa maka Timor-Leste nu’udar nasaun necesita.

Indikadores Akreditasaun bazeia ba Kriteriu ANAAA
Iha mundu edukasaun modernu ohin loron, kualidade kontinua sai hanesan exigensia ne’ebe permite iha susesu ba servisu hotu. Determinasaun kualidade ba instituisaun ida bele mai hosi avaliasaun no akreditasaun ne’ebe haraik ba IES refere.
Atu halo avaliasaun no akreditasaun ba Instituisaun Ensinu Superior sira iha Timor-Leste, governu liu hosi Diresaun Geral Ensinu Superior Ciencias e Tecnologia  no Agência Nacional de Avaliação e Acreditação Académico (ANAAA). Iha kriteriu minimu 8 ne’ebe utiliza hodi avalia no akredita IES ida iha Timor-Leste. (1) Vision and Mission, ne’ebe bele orienta ba produsaun rekursu humanu kualifikadu (2), Governing Body and Administrative Management, ne’ebe bele garante kualidade ba governasaun hosi instituisaun ensinu superior refere (3) Academic Programs, ne’ebe bele koresponden tuir necesidades mundo global  (4) Academic Program Based on Minimum Curriculum Development, ne’ebe bele garante kualifikasaun minimu universitarius (soft and hard skill)  (5) Lectures Academic Qualification, ne’ebe garante docentes sira tenki iha kualifikasaun akademika no pedagojika (6) Learning Resources Adequate (Library and Laboratory), ne’ebe sai hanesan fontes importante hodi garante ciensia ne’ebe kualidade ba estudantes sira (7) property ka proriedade hanesan uma no rai rasik ne’ebe bele garante ejistensia hosi ensinu superior refere ba tempu naruk no (8) Financial Plan for 5 years, ne’ebe esplika konaba likidu hodi garante sustentabilidade instituisaun refere ba tempu ne’ebe naruk.
Oras ne’e dau-dauk, institusionalmente iha IES 12 maka hetan ona akreditasaun hosi governu (ANAAA no DGESCT). Ida ne’e signifika katak instituisaun hirak ne’e prienxe ona rekizitus minimu ba kualidade nu’udar instituisaun ensinu superior ida. Maibe kestoens maka ne’e, tanba sa maka publiku sei duvidas nafatin ho kualidade graduandus sira iha Timor-Leste ne’e?



Fatores Ne’ebe Kauza Kualidade
Iha kriterius 8 ne’ebe mensiona ona hanesan rekijitus minimu ba Instituisaun Ensinu Superior ida atu bele ejiste iha Timor-Leste. Atu garante kualidade ba universitarius hotu, ida ne’e responsabilidade tomak iha instituisaun ensinu superior ne’e rasik. Iha livrus no referensia barak ne’ebe mensiona konaba oinsa bele garante no eleva kualidade ensinu. Ita hotu bele lé’e rasik. Maibe, bainhira lé’e no halo analiza ba esteitmentu XG nia, ha’u bele konkluza fatores balun ne’ebe sai hanesan kauza kualidade;
Ida, ha’u bele temin katak instituisaun ensinu superior barak seidauk aplika ho diak konteudu kurikulu ne’ebe iha ba universitarius hotu. IES sira loke departamentu bar-barak, maibe departamentu sira ne’e aplika iha klase laran de’it, alias teoria maka barak liu kompara ho pratika. Docentes no estudantes la iha kuiñesimentu pratiku.
Rua, maske docentes barak maka nia nivel edukasaun iha ona doutoramento (S-3) no mestradu (S-2), maibe ha’u haree katak mayoria hosi sira mos seidauk iha kualifikasaun ne’ebe adequadu iha kontekstu pedagojika. Hare’e hosi titulu akademiku, S-3 no S-2 prienxe ona rekijitus. Maibe kapasidade atu transfere ciensia ba universitariu sira, ne’e sei sai kestaun bo’ot. Docente tenki iha kapasidade atu bele deskobre buat foun hodi oferese ba estudantes sira.
Tolu, instituisaun ensinu superior sira “hadau” uluk maka kuantidade – kualidade “tau ba kotuk”. IES barak buka hadau uluk númeru estudantes, halo programa semester pendek atu dada estudantes sira. Mai ha’u, semester pendek ne’e hanesan dalan ida atu IES refere bele hetan “lukru”. Nu’udar instituisaun – liu-liu instituisaun ensinu superior privadu sira, sempre buka oferta buat ne’ebe maka merkadu hakarak. supply and demand.
Ha’u konkorda katak, semester pendek ne’e tanba demand hosi merkadu. Wajar-wajar deit kuandu IES ida halo hanesan ne’e. Maske nune’e, ha’u fiar tebes katak, semester pendek sei la garante kualidade estudantes nian. Tanba sa? Tanba iha semester pendek ne’e, duni liu maka tempu. Sistema semester pendek ne’e la iha fundamentu ne’ebe forte atu bele kuda ba estudantes sira kbit atu hanoin, kbit atu analiza no kbit rasional ne’ebe sufisiente. Sei iha tan fatores barak, hanesan fasilidades, infrastruturas no kbit financeira ne’ebe determina kualidade hosi ensinu superior rasik.

Dezenvolve Ensinu Vokasional
XG hateten “……Sosiadade kala balun hanoin katak ba hotu universidade ne’e diak ona maka ne’e, lalika ba universidade, la presija i necesariamente ba to’o S1 ou S2…….” Esteitmentu ida ne’e fo hanoin mai ha’u, katak prioridades Timor-Leste ohin loron la’os ona ema ne’ebe “koalia barak”, maibe presija ema ne’ebe bele servisu barak. Timor-Leste presija ema tekniku espesialiazidu.
Hanoin ne’ebe XG hato’o, oras ne’e dau-dauk implementa ona iha VI Governu Konstitusional. Ministeriu Edukasaun nia politika prinsipal ida maka halo konversaun hosi ensinu sekundariu jeral ba ensinu tekniku vokasional. Programa ne’e hahu ona iha tinan 2016 no oras ne’e sei kontinua. Alende halo konversaun ba ensinu tekvok, Ministeriu Edukasaun mos hahu dezenvolve ensinu politkeniku.
Tinan 2017, governu liu hosi Ministeriu Edukasaun sei hahu ho estabelesimentu Instituto Politecnico de Betano (IPB). IPB ne’e harii ho objetivu prinsipal atu forma ema timoroan tekniku iha area espesialijadu, ne’ebe maka nia durasaun estudu tinan rua (2) deit ka Diploma 2. Iha inisiasaun ne’e, IPB simu uluk estudantes 270 ne’ebe maka sei hahu ho tinan propreudetiku.
Liu hosi dezenvolvimentu ensinu tekniku vokasional, ita hotu nia esperansa katak iha tinan 5 ou 10 mai, timoroan iha ona ema tekniku kualifikadu ne’ebe bele responde ba necesidade kampu servisu iha nasaun ida ne’e.
Vise-Ministru Edukasaun Abel Ximenes hateten “dezenvolvimentu ensinu vokasional importante no pertinente tebes ba nasaun Timor-Leste, nu’udar forma ida hodi prepara tekniku timoroan ne’ebe kapasidade as, matenek, no iha kualifikasaun atu bele kompete iha merkadu servisu nasional no global”. Los duni katak, buat hotu ne’ebe foin hahu sei infrenta obstaklu lubuk ida, hanesan kurikulu, infrastruturas, fasilidades, rekursu ema. Maibe, di’ak liu hahu dau-dauk hatu’ur ona fundamentu, duké tuir hein hateke de’it. Ensinu Vokasional, la’os de’it dalan ne’ebe bele prepara joven sira atu tama iha kampu servisu, maibe bele mos kria rasik servisu ba sira nia an hodi oferese mos ba ema seluk.

Motivasaun hosi Aman Nasaun
Esteitmentu ne’ebe hato’o hosi Lider Karismatiku Kay Rala Xanana Gusmão konaba kualidade instiutuisaun ensinu superior hotu iha Timor-Leste, nu’udar jestu ida hanesan aman nasaun nian ne’ebe sempre iha hanoin atu dudu no dada IES hotu oferese ensinu ne’ebe kualidade liu tan. Mai ha’u, liga ba esteitmentu ne’ebe hato’o ona, tenki sai hanesan materia refleksaun ida ba entidades autor edukadores hotu.
Iha tinan hirak ikus ne’e, ha’u nia observasaun, IES iha Timor-Leste, liu-liu instituisaun privadu sira, hadi’a, reforsa no dezenvolve dau-dauk an ona. Dezenvolvimentu infranstrutura, kualifikasaun docentes (hosi S-1 ba S-2, hosi S-2 ba S-3), oras ne’e la’o maka’as tebes. Nei-neik, maibe bei-beik, IES kontinua hadi’a nia an. Ida ne’e sinal ida ne’ebe di’ak no positivu tebes ba dezenvolvimentu kualidade ensinu superior iha futuru.
Maske nune’e, ha’u hakarak fo hanoin nafatin ba entidades autores edukadores hotu, atu tenki iha nafatin konciensia ne’ebe rasional, hodi bele haree ba doók implikasaun ne’ebe sei bele mosu iha futuru hosi sistema edukativa ne’ebe aplika iha ida-idak nia instituisaun. Demanda merkadu ne’e lós, buka “lukru” oituan, talves iha rajaun. Maibe ida ne’e la signifika tenki prejudika tiha kualidade hosi prosesu ensinu aprendijazen ne’e rasik.
Dirijentes no responsabilijadores Instituisaun ensinu superior hotu tenki iha konciensia moral no dever nu’udar nacionalista timoroan atu bele prepara kondisaun no rekursu ne’ebe di’ak liu ba futuru kualidade edukasaun superior iha Timor-Leste. Reitores hotu tenki buka túr hamutuk ho entidades akademiku seluk no governu, hodi kontinua diskute no nakloke ba malu atu bele hetan solusaun ne’ebe di’ak liu ba rezolve situasaun edukasaun ohin loron.
Esteitmentu ne’ebe Aman Nasaun hato’o, espera katak bele sai insipirasaun no motivasaun ba entidades autores edukadores hotu atu bele refleta no hanoin ba importansia hosi fundamentu ensinu superior ida ne’ebe kualidade iha futuru. Kualidade la’os depende liu ba governu (Ministriu Edukasaun), maibe kualidade, fila-fali, depende ba konciensia no politika hosi dirijentes, reitores no autores ne’ebe lidera instituisaun ensinu superior sira ne’e rasik.


Notas: Kritikas no sugestaun bele haruka mai e-mail: zecunha_bcu@yahoo.com