Edukasaun Timor-Leste

EZISTENSIA ENSINU SUPERIOR TIMOR-LESTE

(Dezafius Garante Kualidade no Kompetividade Estundates)

Husi; Antonio J. Castro da Cunha

Ensino superior ka bain-bain temin mos hanesan ensinu terciariu iha papel ne’ebe importante tebes hodi prepara rekursu humanu ne’ebe kualifikadu ba dezenvolvimentu nasaun ida nian. Ezistensisa ensinu superior iha Timor-Leste, hatudu oinsa komitmentu Timor-Leste nu’udar nasaun atu bele produs rekursus humanus, ne’ebe maka la’os de’it iha kualidade maibe mos iha kompetividade. Ida ne’e maka nu’udar vizaun prinsipal ukun nain nasaun nian ba futuru Timor-Leste.

Vizaun gerais konaba edukasaun deskreve ona iha PED 2011-2030, ne’ebe hateten katak; “A educação e a formação são as chaves para melhorar as oportunidades de vida do nosso povo para o ajudar a concretizar todo o seu potencial”. Atu bele haraik moris di’ak ba povu, klaru katak ensinu superior presiza duni haraik ciensia ida ne’ebe la’os de’it bele responde necesidades povu (individu timoroan) nian, maibe mos bele koresponde ba necesidades nasaun nian tuir PED ne’ebe estabelesidu ona.

Hanoin hirak ne’e reafirma iha lei baze edukasaun nian. Atu bele atinji vizaun ne’ebe sita iha PED, maka lei baze edukasaun sita mos konaba misaun institusional husi ezistensia ensinu superior. Misaun institusional ne’e maka atu promove transferensia kuiñesimentu, formasaun kultural, artistika, teknologika i sientifika ba estudantes sira (DL N⁰ 8/2010 de 19 de Maio).

Iha Timor-Leste, natureza ensinu superior ne’e fahe ba parte bo’ot rua (2), maka ensinu universitariu no ensinu politekniku. Ensinu universitariu orienta liu ba formasaun sientifika, ne’ebe junta mos ho unidades hanesan ensinu (hanorin) no investigasaun. No ensinu politekniku orienta liu ba professionalmente, katak liu husi formasaun vokasionais no formasaun avansadas (DL, n.⁰ 8/2010 de 19 de Maio).

Oras ne’e dau-dauk, iha Timor-Leste foin maka eziste ensinu universitariu. Iha ensinu superior 11. Ensinu superior publiku 1 maka UNTL no 10 seluk nu’udar ensinu superior privadu. Ensinu superior hirak ne’e hetan ona legalidade no akreditasaun husi Ministeriu Edukasaun. Ensinu politekniku seidauk estabelese. Maibe, proses estabelesimentu ne’e agora la’o dau-dauk hela.

EZISTENSIA ENSINU SUPERIOR TIMOR-LESTE

Ezistensia ensinu superior iha nasaun ida ne’e importante tebes, tantu husi ensinu superior publiku (UNTL) nune’e mos ensinu superior privadu. Antes 2004, intituisaun ensinu superior ne’ebe eziste iha Timor-Leste hamutuk 17 instituisoens, ne’ebe maka atende mais 13,000 estundastes (PED 2011-203). Iha 2010, ensinu tersiariu atende mais 18,000 (Analytical Report on Education. 2010). Agora, karik tamba selesaun natureza, hela de’it ona ensinu superior 11 ne’ebe maka atende mais 48,000 universitarius (DNESU.2015). Númeru ne’e hatudu aumentu ne’ebe signifikante tebes no leno mos kontribuisaun ensinu superior ba preparasaun rekursu humanu iha nasaun ida ne’e.

To’o iha 2015, bazeia ba dadus ne’ebe eziste, foka katak iha ona serka de 26,570 graduadus hahu husi D-1, D-3 no S-1 ne’ebe maka konklui ona estudu iha ensinu superior hotu Timor-Leste (DNESU.Feb.2016).  Dadus ida ne’e atu esplika mai ita, katak intermus de numerus, ensinu superior tantu publiku no privadu, kontribui ona rekursu humanus edukadus ba Timor-Leste nu’udar nasaun soberanu.

Dezafius bo’ot ne’ebe maka durante ne’e ensinu superior sira infrenta no publiku kestiona maka utilidade, kualidade no kompetividades husi graduadus hotu. Ou ho liafuan seluk, graduadus hirak ne’e responde no prienxe duni necesidades kampu traballu ka lae? Se karik prienxe necesidades kampu traballu, graduadus hirak ne’e iha kuiñesimentu (cientifiku) konaba traballu ne’ebe sira halo? No sira nia kompetividades iha terrenu ne’e oinsa los?

Perguntas hirak ne’e pertinente tebes, tamba iha tinan lima ikus ne’e ita haree katak ensinu superior sira loke kursu foun barak tebes. Mai ha’u, la’os kestaun loke kursu foun ne’e di’ak ka la di’ak. Maibe, ha’u nia preukupasaun halai liu ba rekursu ne’ebe sei suporta kursu sira ne’e. rekursu humanu sai hanesan fator ne’ebe determinante tebes. Ita hotu tenki rekuiñese katak rekursu humanu kualifikadu iha nasaun ida ne’e sei limitadu tebes. Seidauk tan rekursu materiais ne’ebe sei suporta iha laboratoriu.

Bazeia ba dadus ne’ebe Agência Nacional de Avaliação e Acreditação Academica (ANAAA), hatudu katak iha kursu foun hamutuk 79 ne’ebe loke husi ensinu superior sira ne’ebe eziste iha nasaun ida ne’e. Ida ne’e hanesan dezafius bo’ot ida ne’ebe maka la’os de’it sai preukupasaun mai governo (Ministeriu Edukasaun) maibe mos ba ensinu superior sira ne’e rasik.

Pilares Tolu Ensinu Superior

Pilares tolu husi ensinu superior; edukasaun no ensinu (hanorin), investigasaun (peskiza) no dezenvolvimentu i servisu komunitariu sai hanesan xave no fundamentu importante ba iha ezistensia ensinu superior hotu. Pilares tolu ne’e hanesan korenti ne’ebe maka sempre kesi bamalu. Katak pilares tolu ne’e nu’udar unidade ida.

Koalia konaba edukasaun no ensinu (hanorin) signifika katak ensinu superior tenki hatutan ka transfere kuiñesimentu siensias no teknologias (Transfer of Knowledge) ba estudantes universitariu sira. Ciensia ne’ebe up-to-date ne’ebe maka bele transforma abilidade estudantes husi la-hatene ba hatene (unknowns to knows). Iha ambitu ensinu superior Timor-Leste, pilares ida ne’e ita bele dehan la’o ho di’ak tebes. Katak ensinu superior hotu iha kalendariu akademiku ne’ebe fiksu no iha duni prosesu aprendijazem iha laran. Nia rezultadu maka tinan-tinan ita institutu ensinu superior sira sempre halo graduasaun. Maske kualidade husi prosesu ensinu sei sai hanesan perguntas bo’ot, maibe hanesan ema barak ko’alia ona, “kualidade ne’ebe prosesu ida”.

Peskiza no dezenvolvimentu nu’udar pilar ne’ebe importante tebes husi ensinu superior. Liu husi peskiza, ensinu superior ida bele hamosu ciensias foun ne’ebe bele dezenvolve hodi apoiu dezenvolvimentu ciensias ne’e rasik no tulun mos dezenvimentu iha nasaun laran. Pilares ida ne’e maka sei menus tebes iha ensinu superior Timor-Leste. Estudantes finalista sira hakerek duni monografia (skripisi) ne’ebe mai husi peskiza, maibe kualidade husi peskiza ne’e rasik sei do’ok tebes husi prinsipiu peskiza ne’e rasik.

Servisus Komunitarius normalmente hala’o bainhira estudantes sira atu tama ona ba iha faze ikus sira nia estudu. Iha Timor-Leste ita bain-bain temi estagiu (PKL no KKN). Objetivu husi servisus komunitarius ne’e atu oinsa universitarius sira bele transfere ciensia ne’ebe sira hetan ona durante prosesu aprendijazem la’o, ne’ebe maka nia rezultadu ikus bele oferese benefisius diretamente ba iha komunidade sira. Maske nune’e, impaktu direta ne’ebe maka estagiarius husik hela ba komunidade dala-barak la-dun benefesia komunidade sira.

Instituisaun ensinu superior hotu, tenki komunga di-diak pilares tolu ne’ebe iha i buka dalan (nu’udar akademiku/intelektual) hodi interpreta no implementa. Ho nune’e de’it maka bele garante kualidade no kompetividade graduadus sira. Iha ne’e, ha’u hakarak atu hateten katak ensinu superior, alende fokus ba “duni” kuantidade, presiza komunga mos prinsipiu kualidade. Ho liafuan badak karik ita hateten, kuantidad estudantes importante maibe kualidade importante liu.

Kna’ar Ministeriu Edukasaun

Ensinu superior ida ne’ebe forte maka vital tebes ba dezenvolvimentu rekursu humanu no atu garante nasaun iha futuru. Bainhira haree ba politika VI Governo Konstitusional, governo kontinua iha komitmentu atu promove Seitor Politekniku no Universidade ne’ebe efisiente ho objetivu atu bele haraik oportunidade ba povu timoroan tomak hodi simu edukasaun ne’ebe kualidade no hola parte iha konstrusaun nasaun Timor-Leste. Responde ba necesidades ida ne’e, governo planea ona atu harii Politekniku tolu (3) no Akademia (peska) 1. Prosesu dezeñu hotu ona no agora iha hela prosesu ba konstrusaun edifisius.

Ministerio Edukasaun tuir dekretu lei n^0. 6/2015, 11 de Março, organika do VI Governo Konstitusional, nu’udar orgaun sentral governo nian, iha papel hodi halo konseitu, koordenasaun, no avaliasaun pólitika no foti mos papel hodi regulariza i superviziona lala’ok no atividades edukasaun ne’ebe kualidade iha teritoriu tomak.

Liu husi Agência Nacional de Avaliação e Acreditação Académica (ANAAA) no Diresaun Geral Ensinu Superior, governo kontinua halo planu hodi regulariza no superviziona, halo avaliasaun no akreditasaun ba ezistensia husi ensinu superior hotu ne’ebe iha. Governo mos kontinua dezenvolve sistema koordenasaun ne’ebe efisiente no harmonioza ho institutu ensinu superior hotu.

Los duni katak, Ministeriu Edukasaun mos sei infrenta deszafius bo’ot tebes. Servisus barak ne’ebe dala-ruma ligasaun ho ensinu superior “pendentes”, tamba “seidauk iha” rekursu ne’ebe adekuadu no kualifikadu hodi suporta. Problema “pendentes” sira hanesan; legalizasaun diploma, avaliasaun no akreditasaun kursu (departamentu) foun, licensa operasional ba klase paralelas i institutu ensinu superior foun, no asuntus lubuk seluk-tan, dala-barak sai mos hanesan kauza ne’ebe afeita ba prosesu aprendijazem ne’ebe kualidade. Situasaun hirak ne’e sai hanesan dezafius bo’ot Ministeriu Edukasaun.

Ikus

Tebes duni, ensinu superior hotu ne’ebe maka eziste iha nasaun ida ne’e, leba naha todan ida atu bele prepara rekursu humanus kualifikadu. Ensinu Superior iha papel atu produs rekursu humanu ne’ebe la’os de’it bele absorve ba kampu traballu, maibe mos iha kompetividade atu kompete.

Buat ne’ebe dirijentes ensinu superior hotu presiza hanoin maka, númeru estudantes ne’ebe tinan-tinan hetan graduasaun, la’os atu prienxe de’it numeru licensiadus iha nasaun ida ne’e. Maibe liu-liu, oinsa maka bele responde necesidades ne’ebe Timor-Leste nu’udar nasaun iha.

Presiza tebes iha balansu ne’ebe di’ak entre pilares tolu ensinu superior nian; edukasaun no ensinu, pesikza no dezenvovlimentu i servisus komunitarius. Dala-ruma ita temin dehan asuntus hirak ne’e teoriku liu, no ladun importante. Maibe, ita hotu presiza fo atensaun ne’ebe seriu ba asuntus hirak ne’e, tamba necesidades Timor-Leste nu’udar nasaun iha konvivensia regional no internasional, ejiji ita hotu atu bele hamrik iha level ne’ebe a’as.

Ho razaun hirak ne’e hotu, ha’u hanoin, Ministeriu Edukasaun presiza nafatin “Dudu no Dada” ensinu seprior sira atu bele eleva sira nia papel no funsaun ho responsabilidade no kualidade. Ministeriu Edukasaun presiza duni atu hatu’ur regras no regulamentu ida ne’ebe rigoroju ba iha ezistensia ensinu superior. ANAAA no Diresaun Ensinu Superior presiza tebes halo avaliasaun no akreditasaun ida ne’ebe honestu i aberta, hodi la “sakrifika” instituisaun ida no “benefisia” fali sira seluk. Atu situasaun hirak ne’e hotu (“sakrifika” no “benefisia”) labele mosu bei-beik ba tempu naruk, maka presiza tebes atu hetan suporta husi rekursu ne’ebe kualifikadu hodi bele interpreta no implementa regras hotu ne’ebe iha ligasaun ho ensinu superior ho firme no konsistensia.

Ikus, ha’u hakarak atu hateten de’it katak, Timor-Leste sei infrenta “problemas bo’ot” bainhira asuntus konaba kualidade no kompetividades estudantes la-hetan atensaun maksimu. Dezempregu “edukadu” sei sai hanesan dezafius bo’ot ida, ne’ebe maka loron ida bele afeita ba “harmonizasaun” moris iha nasaun ida ne’e. Tamba ne’e, Ensinu Superior hotu, futuru Timor-Leste nu’udar nasaun iha imi nia liman. Se-imi (ensinu superior) sala, nasaun sei “mout”.

NB: E-mail: zecunha_bcu@yahoo.com; HP; 78361688.

Liga Futebol Amadora (Parte 4)

LISAUN HUSI FAZE APURAMENTU LFA

(PROMOVE, HAKBI’IT, GLORIOSO)

HUSI: Antonio J. Castro da Cunha

Faze apuramentu ka kualifikasaun Liga Futebol Amadora to’o ona iha nia rohan. FC Zebra ho FC Karketu maka nu’udar klubu rua ne’ebe joga ikus liu iha faze ida ne’e. Jogu ne’ebe atraiante tebes. Maske iha udan laran, adeptus no fans klubu rua ne’e tuba-metin nafatin iha fatin. Hafoin minute 90 nia laran, Klubu karketu ho nia jogadores Indonesia na’in 3 konsege manan FC Zebra 2-1.

Ho rezultadu ne’e, kompleta ona klubu 8 (ualu) ne’ebe hakat ba Liga Futebol Amadora (LFA), ne’ebe tuir planu sei realiza iha fulan Marsu tinan ida ne’e. FC Karketu kompleta tan klubu 7 (hitu) ne’ebe hakat uluk ona ba faze LFA. FC Carsae, SLB Laulara, FC Ponta Leste, FC DIT,   FC Aitana, FC Academica no FC Porto-Taibessi.

Durante fulan ida resin (05 Dezembru 2015 – 25 Janeiru 2016), klubu 21 luta iha kampu-matak laran. 173 jogos, 150 ital golus, 150 ita kartaun amarelu no 10 ital kartaun mean, halo furak faze apuramentu LFA ne’e rasik. Fans no adeptus sira ne’ebe maka atraktivu, sai hanesan “arco-iris” ne’ebe maka halo jogu sai furak tebes iha matan.

Ha’u nia observasaun durante fulan ida resin ne’e, jogu la’o iha ambiente sportivitas (fair play) ne’ebe di’ak tebes. Arbitru sira hatudu duni profesionalisme, ne’ebe halo jogu sai furak tebes iha matan. Maske iha kritikas ba arbitru balun, tamba kestiona sira nia desizaun balun ne’ebe faille. Maibe sira kontinua firme no konsistente ho desizaun ne’ebe foti ona.  Liu husi eksesu no karensia ne’ebe maka iha, Komisaun LFA hatudu duni sira nia konsistencia. Maske iha buat barak ne’ebe maka sei sai hanesan notas no presiza hetan atensaun husi Dirijentes LFA tomak.

Durante fulan ida resin, faze apuramentu sai duni hanesan arco-iris ne’ebe “hafurak” moris povu Timor-Leste, liu-liu hirak ne’ebe hela iha cidade Dili. Estadio Municipal de Dili, sai hanesan “testemuña” ba fini jogadores, ne’ebe loron ida sei sai embaixadores Timor-Leste iha futebol internasional. Iha estadio ne’e timoroan hotu sai mos sasin ba unidade, fraternidade no amizade .

Iha “kose-kose” malu oituan, hanesan sa-ida maka mosu iha jogu ikus FC Zebra ho FC Karketu. Maibe, situasaun hirak ne’e bele hakat-liu ho kalma.

PROMOVE, HAKBIIT NO GLORIOSO

Moto ka filosofia husi LFA maka “Promove, Hakbiit no Glorioso” Futebol Timor-Leste. Ha’u seidauk hatene nia signifikansia ne’e sa-ida. Maibe, ha’u tenta atu interpreta tuir kuiñesimentu pesoal.

Da-uluk, Liga Futebol Amadora realiza ho objetivu prinsipal atu PROMOVE futebol iha Timor-Leste no tane-as uluk talenta futebolista timor-oan. Promove katak hasa’e jogador ida husi level skill ne’ebe baixu ba level skill ne’ebe altu. Ha’u fiar tebes katak intensaun da-uluk husi realizasaun liga ne’e, maka atu buka “the next messi” ne’ebe sei “haksumik” hela iha fatin barak nasaun ida ne’e, hahu husi kapital to’o aldeias sira iha areas muitas remotas.

Da-rua, Ita hotu fiar katak, Rai-Inan Timor-Leste hahoris duni talentu-talentu futebol ne’ebe ho skill-natureza. Agora, presiza de’it ambiente kompetitivu ne’ebe bele HAKBIIT futebol Timor-Leste liu husi klubu ne’ebe eziste. Ho nune’e, indiretamente sei HAKBIIT mos talentu futebol timoroan tomak. LFA hakat ona iha pasu ne’ebe los tebes. Realizasaun LFA ne’e rasik, ha’u haree katak sei HAKBIIT duni talentu jogadores sira iha nasaun ida ne’e. Sekretariu Estadu Juventude Disportu ho Komisaun LFA la’o ona iha dalan ne’ebe los.

Da-tolu, adeptus no fans futebol tomak nia esperansa, katak kompetisaun iha LFA ne’e bele duni haraik GLORIOSO ba Timor-Leste nu’udar nasaun. Povu Timor-Leste tomak sei senti orgullu no honradu, bainhira futebol ikus mai bele reprezenta duni IDENTIDADE no KARATER povu RDTL iha mundo internsional nia matan.

LISAUN NE’EBE BELE APRENDE

Futebol Timor-Leste sei kontinua hakat historiku hodi tama ba realizasaun liga professional (amadora) da-uluk. Klubu 8 sei “luta” kontra malu atu hetan prestiziu tuir espiritu sportividade (fair play). Espiritu ne’ebe maka loron ida bele funda duni jogadores ne’ebe, la’os de’it iha kualidade maibe mos iha kompetividade atu bele kompete ho nasaun avansadu seluk.

Atu bele to’o iha mehi ida ne’e, Komisaun LFA presiza dala ida tan re-afirma sira nia konsistensia no persistensia atu jere liga ne’e ho “kualidade no kompetividade” a’as. Liu-liu tengki garante duni sportividade (fair play). Tanba sa maka ha’u hato’o hanoin ida ne’e? Faze apuramentu ne’e husik hela ona lisaun ida bo’ot tebes ba ita hotu ne’ebe hadomi futebol.

Da-uluk. Apuramentu LFA ne’e sai duni hanesan “we-matan” ida, hodi “fo-hemu” ba adeptus no fans futebol tomak ne’ebe “hamrok” tebes ba liga kompetitivu. Ita haree, bainhira iha jogu ne’ebe furak, Estadio Municipal de Dili ne’e mos nakonu ho adeptus. Maske iha “problema” ki’ik balun akontese, maibe jeralmente LFA ne’e divertu duni povu hadomi futebol tomak. ida ne’e lisaun ida di’ak ba “saude” mental povu Timor-Leste. Iha Amizade, Unidade no Fraternidade entre timor-oan.

Da-ruak, Komisaun LFA presiza hatudu nafatin sira nia profesionalismu, honestidade no neutralidade. Profesionalismu iha organizasaun, honestidade iha jestaun no neutralidade iha atuasaun. Komisaun keta “halis” demais liu ba klubu balun no “dudu-ses” tiha fali seluk. Importante mos atu Komisaun LFA aberta ba publiku konaba regras ne’ebe iha. Durante faze apuramentu ne’e ha’u nota katak, komisaun LFA sei-dauk aberta ba povu hadomi futebol tomak. Komisaun LFA tengki aberta ba publiku konaba “sosiu” husi sponsor sira, osan tiket, kartaun kinur, kartaun mean. Hanoin ida ne’e ha’u levanta, tamba governo liu husi Sekretariu Estadu Juventude e Desporto maka nu’udar inisiator no “tau”mos osan iha ne’eba. Osan ne’e, osan povu nian. Tamba ne’e povu presiza hatene nia utilizasaun ne’e oinsa.

Da-tolu. Prezensa Jogadores Internasional. Nu’udar fans no adeptus futebol Timor-Leste, ha’u la-dun satisfas ho “desizaun” ne’ebe komisaun LFA foti ho fo “lampu-verde” ba klubu sosa jogadores estranjeirus iha faze apuramentu ne’e. Maske nune’e, atu protestu mos faze ne’e liu ona. Ha’u la-hatene, iha technical meeting, regras hirak ne’e hato’o ona ba klubu tomak ga lae. Maibe, “politika”  iha “dalan-klaran” komisaun bele fo “lampu-verde” ba klubu sira atu sosa jogadores husi estranjeirus, ne’e kontra ona sportivitas no fair play ne’e rasik. Ha’u la kontra jogadores estranjeirus.

Jogadores estranjeirus na’in tolu husi Indonesia, Patrich Wangai, Titos Bonai ho Abdul Rahman hanesan jogadores ne’ebe iha “naran” bo’ot. Adeptus tomak rekuñese sira skill individu no kuiñesimentu (esperensia) iha futebol. Ha’u mos rona, FC Porto iha jogadores husi Kupang (Pra-PON), no PSM Makassar.

Ha’u nia kestaun maka ne’e, jogadores estranjeirus mai ho visa komun (turista) ka visa servisu? Ida ne’e importante, tanba sira “buka-osan” husi LFA. Tuir informasaun, sira simu “mil dollars” ba leten (Tibo, Partich no Abdul). Regras imigrasaun ne’e oinsa? Ka ida ne’e (sosa) jogadores estranjeirus ne’e excepsaun ida? Perguntas hirak ne’e la’os kestaun gosta ou la gosta.

Mai ha’u, até di’ak liu ba kualidade no kompetividade husi liga ne’e rasik. Talentu jagodores nasionais sira mos bele motivadu liu tan. Maibe, karik di’ak liu, prosesu hirak ne’e hotu (sosa jogadores estranjeirus) bele tuir dalan legal no ukun fuan RDTL nian. Komisaun LFA presiza hatuur regulamentu interna ida ne’ebe rigorozu, konaba oinsa, halo nusa, no bainhira maka bele sosa ou fa’an jogadores ida, tantu husi rai laran nune’e mos husi estranjeirus. La bele tamba atu “fasilita” de’it klubu “favoritu” balun, “segala cara dihalalkan”. Labele repete bei-beik “sala” ne’ebe hanesan FFTL halo ona. Halo naturalizasaun, maibe la tuir ukun fuan RDTL.

Ikus.

Liga Futebol Amadora liu dau-dauk ona, no husik hela lisaun murak mean mai ita hotu. Atu halo nusa mos, ha’u hanoin ita hotu (povu hadomi futebol) presiza apresia duni susesu ida ne’e. Ha’u konkorda tebes katak, ita foin hahu. Iha buat barak maka sei failla. Tamba ne’e, faze apuramentu ne’ebe foin liu hanesan lisaun ida, liu-liu ba Sekretariu Estadu Juventude Disportu no Komisaun LFA ne’ebe iha responsabilidade maksimu ba iventu ida ne’e.

Ha’u nia sugestaun, molok atu hahu LFA iha fulan Marsu mai, Komisaun LFA hamutuk ho SEJD presiza halo evaluasaun no avaliasaun hodi haree kle’an konaba faillansu hirak ne’ebe durante ne’e mosu. Kestoens hirak tuir mai presiza sai atensaun; Arbitru ne’ebe iha personalidade no neutralidade, la’os ida gosta “halis” de’it ba klubu osan barak ou “plin-plan” iha desizaun. Regras ne’ebe rigorozu no hanesan ba klubu hotu, la’os “favorese” de’it klubu balun no “dudu-ses” tiha seluk. Presiza aberta hodi up-date nafatin progresu husi jogu ne’ebe la’o ona no income ne’ebe hetan. Presiza promove fitun jogadores ne’ebe iha duni kualidade (durante ne’e komisaun la halo). Fo espasu ne’ebe luan ba media massa (jornal) no media elektronik (televizaun) atu “eksplora” konaba LFA. Ha’u fo izemplu; LENSA LFA.

Ha’u hakarak dada fali ita hotu atu kumpriende konaba filosofia LFA rasik “Promove, Hakbiit, Glorioso” talentu futebolista Timor-Leste. Ha’u dejeizu nafatin susesu ba Sekretariu Estadu Juventude Desporto no Komisaun LFA atu bele promove liga ne’ebe iha kualidade no ikus mai bele fo honra (glorioso) ba Timoroan tomak nia Karater no Identidide.

Atu taka ha’u hakarak hateten de’it nune’e; Nu’udar fans FC Zebra, ha’u triste klubu ne’e la-hakat ba faze Liga. Maibe, nu’udar adeptus ne’ebe hadomi futebol Timor-Leste, ha’u orgullu faze apuramentu ne’e hakat liu ona, ho nia susesu no frakasu ne’ebe la’o hamutuk iha laran. Klubu hirak ne’ebe hakat ona ba liga, merese atu kompete iha level ne’ebe a’as liu. Ha’u nia esperansa, LFA tengki sai nafatin “arco-iris” ba povu hadomi futebol tomak iha Timor-Leste. Bravo Futebol Timor-Leste, Bravo Liga Futebol Amadora*****

Notas; Kritikas konstrutivas bele haruka mai e-mail; zecunha_bcu@yahoo.com; HP: 78361688

Liga Futebol Amadora (Parte 4)

TEMPU ONA UTILIZA JOGADORES ESTRANGEIRU ?

(HANOIN RUMA KONABA JOGU IKUS APURAMENTO LFA)

HUSI: Antonio J. Castro da Cunha

Notisia iha jornal nasional Timor Post (19/01/2016) hato’o prezensa husi jogador nasional Indonesia na’in tolu. Abdul Rahman, Titus Boanai no Patrick Wangai. Jogador na’in tolu ne’e nia naran famouzu mos iha Indonesia no esperensia joga ne’ebe as tebes, tantu iha nivel nasional nune’emos nivel internasional. Jogador hirak ne’e mai tanba hetan kontrata husi klubu futebol Karketu.

Antes ne’e, Klubu Futebol Kablaki mos kontrata uluk jogador husi na’in 3 seluk  husi Indonesia. Maske jogador ne’ebe kontrata husi FC Kablaki naran ladun famouzu iha Indonesia, maibe sira iha duni talentu nu’udar futebolista. Biar nune’e, prezensa futebolista husi Indonesia ne’e la konsege lori FC Kablaki ba 1⁰. Liga Futebol Amadora. Iha jogu ikus sira tengki rekuñese FC DIT ne’ebe utiliza talentu timoroan de’it.

FC Karketu talves ho razaun ne’ebe hanesan atu lori klubu ne’e ba 1⁰. LFA, kontrata kedas jogador na’in 3. Mai ha’u, prezensa jogadores estrangeirus ne’e di’ak i positivu tebes ba dezenvolvimentu futebol Timor-Leste. Prezensa futebolista estranjeirus bele mos “sunu” espiritu futebolista timoroan atu hatudu duni talentu ne’ebe sira iha. Prezensa futebolista estranjeirus di’ak ba kualidade kompetisaun Liga iha futuru. Maibe, iha faze apuramentu ne’e ita presiza ona jogadores estranjeirus?

Tuir ha’u nia hanoin, sedu liu lori futebolista estranjeirus mai LFA. Sa-tan, foin maka iha faze apuramentu. Los duni katak, futebol oras ne’e sai ona hanesan industria ida. Pratika ida ne’e maka oras ne’e la’o hela iha mundo futebol. Klubu ida bele sosa no fa’an futebolista hirak ne’ebe sira hakarak. Perguntas maka ne’e, karik iha LFA ne’e ita bele utiliza ona talentu futebolista estranjeirus? Komisaun LFA presiza hanoin ida ne’e.

Kestoens mak ne’e, iha ga lae regras ne’ebe regula klubu sira atu sosa futebolista estranjeirus? Komisau LFA tengki aberta no honestu ba publiku (fans no amantes futebol). Tanba sa maka faze apuramentu atu hotu ona foin lori jogadores estrangeirus hirak ne’e mai? Bele ga lae kontrata jogadores ruma bainhira jogu la’o to’o ona klaran? Karik sosa jogadores estranjeirus, iha ga lae limitasaun? Perguntas hirak ne’e atu kestiona de’it seriedade Komisaun LFA hodi promove talentu futebolista timoroan.

Komisaun LFA tengki iha konciensia ida katak realizasaun LFA ne’e atu promove talentu futebol Timoroan. Klubu futebol sira mos tengki fo importansia liu ba talentu futebolista timoroan. Los duni katak, klubu ne’ebe de’it iha mundo futebol ohin loron, bainhira iha osan bele sosa jogadores ne’ebe sira hakarak. Maibe, klubu na’in sira mos tengki hanoin konaba objetivu husi LFA ne’e rasik. Lalika “kanteng” no “ambisiozu” atu sosa prestasaun, emquantu haluha tiha talentu timoroan rasik.

Faze Ikus Apuramento LFA.

Maske nune’e, ha’u senti orgullu tanba faze apuramentu LFA ne’e tama ona ba faze ikus. To’o iha momentu ida ne’e, la iha akontesimentu sériu ne’ebe impede atividades jogus ne’ebe la’o ona. Ba ida ne’e, ha’u hakarak hato’o parabens ba Komisaun LFA, fans no adeptus futebol tomak.

Iha pool 4 no klubu 21 kuaze finaliza hotu ona sira nia jogus. Pool A iha FC Carsae no SLB Laulara, Pool B FC Ponta Leste hola ona fatin iha LFA, Pool iha FC DIT no FC Aitana no iha Pool  D iha FC Academica no FC Porto-Taibessi. Husi klubu Futebol 21 ne’ebe partisipa ona iha faze apuramentu ne’e. Klubu 8 sei hakat ba faze LFA no klubu 13 selu sei kompete Copa 12 Novembro ou iventu futebol seluk.

Iha faze ikus apuramentu ne’e, publiku, fans, amantes no adeptus futebol tomak nia matan no atensaun sei haree ba iha pool B. Iha klubu 3 ne’ebe sei iha oportunidade hanesan atu hakat ba faze LFA. Klubu 3 ne’e maka hanesan FC Nagarjo iha pontus 5 (joga dala 3), FC Zebra iha pontus 5 (joga dala 3) no FC Karketu iha Pontus 3 (foin joga dala 2). Klubu tolu ne’e iha oportunidade ne’ebe hanesan hotu atu hakat ba faze LFA.

Interesante tebes ba ita hotu atu hare’e no akompaña jogus ikus faze apuramentu LFA iha pool B ne’e. Ita bele temin jogu rua ne’e hanesan final ba klubu idak-idak. Maske FC Karketu ho osan ne’ebe sira iha, kontrata tan jogadores na’in tolu ho skill individu excelente husi Indonesia, la signifika katak sira maka sira maka sei avansa ba faze tuir mai. Posibilidade hotu sei bele mosu, tanba FC Nagarjo no FC Zebra mos hatudu sira nia kualidade no kompetividade.

“Utak-Atik” Oportunidade.

Interesante tebes atu haree klubu ida ne’ebe maka sei hamutuk FC Ponta Leste hakat ba faze liga tuir mai. Iha alternativas lubuk ida ne’ebe ita bele haree hamutuk. Maibe, molok to’o iha ne’eba, mai hare’e uluk klasifikasaun provizoriu iha Pool B.

Agora da-dauk FC Ponta Leste maka ukun hela iha Pool B ho pontus 8 (joga 4, Manan 2, impata 2, golu 9-2=+7), tuir FC Zebra ho pontus 5 (joga 3, manan 1, impata 2, golu 3-2 =+1), FC Nagarjo ho pontus 5 (joga 3, manan 1, impata 2, golu 2-1=+1), tuir FC Karketu ho pontus 3 (joga 2, manan 1, lakon 1, golu 4-3=+1) no ikus FC Santa Cruz ho pontus 0 (Joga 4, lakon 4, golu 0-10). Iha Pool ne’e, FC Ponta Leste no FC Santa Cruz konklui ona jogus.

Skenariu da-uluk maka ne’e, FC Nagarjo sei iha oportunidade hakat ba faze LFA bainhira manan kontra FC Karketu no FC Zebra impata ou lakon ho FC Karketu. Karik FC Nagarjo manan maka sei iha pontu 8 no otomatikamente taka ona dalan ba FC Karketu maske iha jogu ikus manan FC Zebra, tanba iha de’it pontu 6. Se-iha jogu ikus, FC Zebra manan kontra FC Karketu, maka klubu 2 sei iha pontu hanesan 8. Iha ne’e sei hare fali ba margin golu ne’ebe iha. Oras ne’e dau-dauk margin golu entre FC Nagarjo (2-1=+1) no FC Zebra (3-2)=+1.

Skenariu da-ruak, FC Karketu sei iha oportunidade bo’ot hakat ba faze LFA bainhira manan FC Nagarjo ou minimal impata no iha jogu ikus manan FC Zebra ou Impata. Ida ne’e signifika katak maksimu pontus 7 deit bele lori ona FC Karketu ba faze tuir mai. Maibe bainhira FC Karketu impata ho klubu 2 ne’e maka oportunidade atu hakat ba faze LFA remata ona.

Skenariu da-tolu, FC Zebra sei iha oportunidade bo’ot atu hakat ba faze LFA bainhira manan FC Karketu no FC Nagarjo lakon ou impata ho FC Karketu. Se-karik impata, FC Zebra bele hakat ba faze tuir mai ka lae? Skenariu ida ne’e bele mosu bainhira FC Karketu ho FC Nagarjo mos impata. Maibe se karik FC Karketu manan FC Nagarjo, maka hakarak ka lakohi FC Zebra tengki manan FC Karketu atu bele hakat ba faze tuir mai.

Ne’e duni, pontus ikus ne’ebe bele mosu iha faze ikus apuramentu pool B maka ne’e; FC Nagarjo atu pasa faze LFA kuandu hetan maksimu pontus 8 minimu pontus 6 (karik jogu ikus FC Zebra ho FC Karketu impata no margin golu di’ak liu FC Zebra). FC Karketu bele hakat ba faze tuir mai kuandu hetan maksimu pontus 9 (kapiaun pool B) minimu pontus 7. No FC Zebra bele hakat ba faze tuir kuandu maksimu hetan pontus 8 no minimu hetan pontus 6 (karik margin golu di’ak liu FC Nagarjo).

Ikus

Komisaun LFA presiza tebes atu aberta ba publiku konaba ‘politika’ kontrata jogadores estranjeirus. Bele ona ka lae iha LFA ne’e, klubu futebol sira utiliza jogadores estranjeirus sira? Se-bele rekezitus ne’e oinsa los? Ita lakohi katak mosu iha klubu ida mesak jogadores estranjeirus de’it. Sa-tan agora ne’e foin maka faze apuramentu no faze tuir mai sei hanesan teste inisiu. Maibe prontu, FC Kablaki utiliza tiha ona jogadores estranjeiru no la-iha protesta husi klubu seluk. Maske nune’ek, Komisaun LFA presiza fo atensaun ne’ebe sériu nafatin.

Ha’u nia esperansa katak, Komisaun LFA bele iha regras ne’ebe klara no rigorozu hodi klubu hotu bele kumpri tuir. Labele tanba klubu ida nia osan barak, nune’e sira bele sosa jogador tuir sira nia hakarak. Ha’u nia sugestaun, atu Komisaun LFA bele haree asunto ida ne’e iha faze LFA mai. Objetivu maka ne’e, promove no dezenvolve futebol Timor-Leste liu husi dalan fair play, akuntabilidade, profesionalismu, kualidade liga ho objetivu ikus maka kualidade no kompetividade Ekipa Nasional Futebol Timor-Leste. Atu bele to’o faze ne’ebe as liu, futebol Timor-Leste tengki hakat husi eskada ida ba eskada tuir mai. Ita tengki konciente katak, liga futebol sei iha faze amadora seidauk professional.

Atu taka ha’u hakarak hateten de’it katak, faze apuramentu LFA ne’e to’o duni ona iha rohan. Publiku entuziasmu tebes hodi ba asiste jogu hotu ne’ebe iha. Klubu ne’ebe iha prepasaun di’ak hatudu duni rezultadu. LFA halo duni selesaun ba klubu hirak ne’ebe merese atu hakat ba faze tuir mai. Klubu hirak ne’ebe maka la-hakat ba faze tuir mai, la-signifika katak sira la-iha kualidade. Maibe, oportunidade maka sei-dauk hakbesik ba sira. Klubu hirak ne’e mos iha oportunidade atu hatudu sira nia kualidade no kompetividade iha level liga seluk (Copa 12 Novembro) nune’e bele kompete fali iha Super Taça. Ha’u nia esperansa futebol Timor-Leste sei dezenvolvidu liu tan iha futuru. BRAVO!!!!

Notas: Kritikas no sugestaun konstruktivu bele kontaktu iha e-mail; zecunha_bcu@yahoo.com no 78361688.

Liga Futebol Amadora (Parte 3)

FUTEBOL NU’UDAR ARTE

Autor; Antonio J. Castro da Cunha

Tinan 2015 ita husik liu dau-dauk no hakat ona iha tinan 2016. La senti, Liga Futebol Amadora (LFA) mos hakat tama ona ba fulan ida. Kuaze klubu futebol iha faze apuramentu ne’e joga hotu ona. Klubu balun kualifikadu ona atu tama ba faze tuir mai. Loron-loron adeptus futebol ne’ebe ba estadio municipal Dili hasai netik mínimu 50 centavos to’o 10 dollar, hodi ba asiste talentu “kampu matak” tomak. Komesa iha naroman ona, klubu ne’ebe de’it maka sei hakat ba faze tuir mai.

Husi ha’u nia observasaun, no lian balun ne’ebe ha’u rona bainhira asiste jogus diretamente iha estadio municipal de Dili, adeptus sira hahu temi klubu favoritu ba kampiaun 1^a. LFA ne’e. Klubu hirak ne’e maka hanesan FC Porto Taibessi, FC. Carsae, FC Ponta Leste, FC Academica, FC Cacusan, FC DIT, FC Zebra, Benfica SLB, FC Aitana no FC Nagarjo. Los duni katak, talves sedu liu hateten klubu hirak ne’ebe temin ne’e nu’udar favoritu kampiaun, maibe haree husi klasifikasaun provizoriu no liu-liu jogus ne’ebe jogadores sira hatudu ona iha kampu laran, la-sala bainhira ha’u temi klubu hirak ne’e nu’udar favoritu.

Ha’u sei la ko’alia konaba oinsa forsa husi klubu hirak ne’e. Maske nune’e, ha’u haree katak prezensa klubu hirak ne’e halo adeptus sira animadu tebes atu ba asiste. Tanba sa? Tanba klubu hirak ne’e iha “kualidade”. Jogadores husi klubu hirak ne’e “kumpriende” konaba sa-ida maka tebe-bola no oinsa “anima” adeptus tomak iha estadio laran.

Jogador Maka Protagonista

Futebol maka desportu ne’ebe iha influensia bo’ot liu iha mundo. Ema barak prontu “gasta” sira nia osan no tempu atu bele asiste jogu ida ne’e, tantu diretamente iha estadio nune’e mos husi kanal televizaun. Kustu ne’ebe ema hirak ne’e gasta, la’os atu hasai de’it sira nia gostu. La’os mos tanba sira nia fanatismu nu’udar fans no amante. Maibe, liu-liu tanba “valor adisional” ne’ebe talentu futebolista tomak hatudu iha kampu-matak laran. Valor adisional ne’e maka ita temin “arte de futebol”, no jogadores maka sai hanesan protagonista.

Nu’udar fans, amante no adeptus ha’u sempre asiste jogus futebol, tantu diretamente iha estadio nune’e mos husi televizaun. Dala ruma ha’u senti “hipnotizadu” husi jogus ne’ebe iha. Dala barak ita la senti, oras ida ho balun (90 minutus) la’o lais tebes. Tanba sa? Tanba jogus hirak ne’e animadu tebes duni. Jogadores sira hatudu duni sira nia talentu nu’udar futebolista. Tamba ne’e ita bolu sira nu’udar “protagonista kampu-matak”.

Fans futebol hotu hatene klubu bo’ot barak ne’ebe famouzu tebes iha mundo. Maibe, ha’u bele temi ha’u nia klubu favoritu Barcelona. Nu’udar fans El-Barca, ha’u kuaze asiste jogus hotu Barcelona nian (liu husi kanal televizaun de’it..hahaha). Ha’u “hatene” oituan konaba historia klubu ida ne’e. El-Barca sempre hahoris fitun jogador ne’ebe famouzu iha mundo. Ha’u bele temi jogador famouzu balun ne’ebe joga no mosu iha klubu Barcelona hanesan; Diego Armando Maradona, Romario Faria, Ronaldo Luis Nazario, Rivaldo, Luis Figo, Ronaldinho, no ikus liu trio MSN (Messi, Suarez no Neymar). Jogador hirak ne’ebe ha’u temi ne’e, hotu-hotu hetan ona premiu nu’udar melhor jogador iha europa no mundo (Ballon D’Or), exceptu Suarez no Neymar (kandidatu tinan ida ne’e) maka seidauk.

Sira nia talentu bele hipnotiza duni fans no adeptus futebol tomak. Sira nia talentu halo fans futebol barak konta husi tempu ba tempu. Fitun kampu-matak hirak ne’e“dansa” duni ho bola. Sira halo historia iha kampu-matak laran. No sira nia historia la-lakon ho tempu ne’ebe la’o liu.

Agora, ita dada fali mai liga domestiku ne’ebe oras la’o dau-dauk. La senti, Liga Futebol Amadora (LFA) tama ona ba fulan ida. Faze apuramentu mos atu liu da-dauk. Ha’u mos haree katak “fitun futebolista” Timor-Leste komesa “mosu” dau-dauk ona. Maibe, publiku, liu-liu fans no adeptus futebol tomak seidauk hatene sira. Fitun futebolista hirak ne’e “subar a’an” hela. Agora oinsa maka fitun futebolista hirak ne’e bele mosu mai publiku? Iha ne’e, papel Komisaun LFA importante tebes.

Los duni katak media nasional sira (Jornal, Radio no Televizaun) sempre fo sai iha notisia konaba rezultadu husi jogos LFA. Ha’u akompaña jornal nasional hanesan Timor-Post ne’ebe fo espasu luan ba LFA, nune’e mos STL ne’ebe fo espasu naton. Maske nune’e, ha’u nia observasaun nota katak media hirak ne’e seidauk “explora” di-diak fitun jogador ne’ebe mosu iha faze apuramentu ne’e. Mai ha’u, media la-sala. Komisaun LFA maka tengki foti “espasu” hodi hamosu talentu fitun futebolista hirak ne’ebe iha. Ita tengki hahu ona valoriza jogador sira iha LFA ne’e. Sé la’os ita maka fo valor ba talentu fitun jogador hirak ne’e, sé-fali?

Treinador Maka Arquitektu.

Treinador ida iha klubu futebol, nia papel importante tebes. Treinador ka iha klubu barak inklui klubu sira iha LFA ne’e temi dehan Manager, maka xave ba hahoris talentu fitun jogador sira. La’os ne’e de’it. Koñesementu, kapasidade no abilidade husi treinador (manager) mos importante tebes hodi hatu’ur fundamentu identidade no filosofi futebol ba klubu ne’e rasik.

Fans no amantes klubu El-Barca hatene di’ak manager ne’ebe hatu’ur identidade no filosofi “tiki-taka”? los tebes, Pep Gurdiola ne’ebe maka oras ne’e sai fali “arquitektu” ba klubu Bayern Munich. Ita mos hatene Manager Alex Ferguson iha Manchester United, Arsene Wenger iha Arsenal, Jose Mourinho, Gus Hidink, Marcelo Lippi, Luis Henrique, Carlo Ancelotti, Luis Filipe Scolari no barak tan.

Liu husi sira nia vizaun, koñesementu, abilidade no determinasaun, ikus mai bele duni “hahoris” talentu-talentu jogador ne’ebe halo adeptus tomak hein sira nia performansia. Liu husi manager hirak ne’e nia liman no ukun mos, ita bele asiste jogus futebol ne’ebe furak no bonito. Estrategia ne’ebe sira iha, apár ho talentu ne’ebe jogador nian, halo jogus sai atraiante tebes ba adeptus no fans futebol tomak.

Ha’u senti haksolok no orgullu tebes, bainhira rona avizu dehan treinador (manager) sira iha klubu LFA ne’e hetan ona certifikadu nu’udar treinador. Ida ne’e hatudu katak, pelu-menus sira iha ona koñesementu no abilidade baziku nu’udar “arquitektu” bola. Maibe, ha’u sei senti “triste” oituan, tanba sei iha klubu balun ne’ebe lakon ho golu barak tebes. Izemplu, FC DIT “lulun” AD União 11-1.

Mai ha’u, la’os kestaun golu barak ne’e. Maibe, liu-liu oinsa koñesementu no kapasidade manager nian atu forma estrategia tuir talentu no abilidade ne’ebe jogador idak-idak iha. Manager ida tengki iha kapasidade atu organiza tempo ka ritmu jogus husi klubu ne’ebe nia lidera. Bainhira, oinsa no halo-nusa maka jogador sira halo atake, kontra-atake, dada-tempu, halo subtituisaun ba jogador no seluk. Koñesementu no kapasidade husi manager hirak ne’e hotu maka halo futebol sai hanesan arte ida ne’ebe furak iha adeptus no fans tomak nia matan.

Estrategia no Tatika

Futebol ne’ebe furak, maka kombinasaun entre estrategia briliante no tatika excelente. Se maka forma estrategia? Klaru katak manager maka iha papel prinsipal liu. Tuir matenek na’in ida naran Karl Von Clausewitz, hateten katak estrategia nu’udar arte ida ne’ebe utiliza hodi halo funu no manang funu. No tatika katak oinsa utiliza soldado iha funu-laran. Iha futebol estrategia forma husi manager (coach) no tatika implementa husi jogadores idak-idak (11 vs 11) ne’ebe joga iha kampu laran. Manager tengki iha duni kapasidade atu monta jogador ida tuir talentu (pozisaun) ne’ebe nia iha.

Iha futebol, manager ka coach maka deside estrategia sa-ida maka klubu futebol ida sei uza no jogadores ho talentu ne’ebe nia iha sei interpreta no implementa iha kampu laran. Ida ne’e maka ita bolu dehan tatika. Estrategia husi manager bele la’o ho susesu bainhira jogadores idak-idak, la’os de’it iha talentu ne’ebe briliante maibe mos iha inteligensia (tatika) ne’ebe excelente hodi intepreta no implementa.

Atu bele deside estrategia sa-ida maka klubu ida sei uza, iha fatores barak ne’ebe bele tetu. Maibe, buat ne’ebe importante liu maka hatene no kuñese idak-idak (klubu) nia forcas no frakezas i hatene no kuñese adversariu (“inimigu”) nia forsa i frakezas.

Filosofu ida husi Xina naran Sun Tzu hateten nune’e “Know your enemy, know your self, your victory will never be endangered. Know the ground, know the weather, your victory will then be total.

Ikus

Tebes duni, futebol la’os nu’udar desportu ida de’it. Futebol sai ona hanesan divertimentu ida ne’ebe halo ema rihun ba rihun senti “hipnotizadu”. Futebol sai hanesan arte ida ona. Atu bele asiste jogu futebol ida, iha kazu barak hatudu ema prontu lakon nia tempu, osan no servisu. Tanba futebol mos, funu bele “para” provizoriu.

Maske nune’e, jogus sei sai la-furak atu haree, bainhira ita la-konta ho arbitru ho nia adjuntu rua nia papel. Kapasidade arbitru atu lidera jogu futebol sei determina mos beleza husi jogu ne’e rasik. Arbitru nia desizaun la’os de’it tengki satisfas jogadores no manager klubu, maibe mos adeptus ne’ebe asiste diretamente iha esatdio laran.

Prezensa adeptus sira iha esatadio laran maka halo jogus ida sai furak liu tan. Yel, yel ne’ebe fans no adeptus sira “hananu i hakilar” hanesan ahi-kose ne’ebe sunu jogadores nia espiritu atu hatudu sira nia talentu. Kompara ho modo ne’ebe la kompletu (la-midar) bainhira sei-dauk tau masin/masako, nune’e mos jogu futebol ida sei la furak bainhira la iha adeptus ne’ebe fo suporta diretamente ba sira nia klubu joga iha kampu laran.

Futebol bele sai hanesan arte ida, depende tebes ba Manager no Jogadores sira. Presiza mos kapasidade arbitru atu lidera jogus ho determinasaun no honestidade. Fans no adeptus futebol sira ne’ebe asiste diretamente jogus iha Estadio laran, hola parte importante liu atu halo jogu ida sai moris no furak iha matan. Ita hotu hein katak futebol Timor-Leste bele ofereses jogus ne’ebe nakonu ho arte.

Bravo Futebol Timor-Leste, Bravo Talentu Fitun Jogadores hotu.***

LIGA FUTEBOL AMADORA

LIGA FUTEBOL AMADORA (PARTE 2)

MODELU, TRANSPARANSIA NO JESTAUN LFA

Husi: Antonio J. Castro da Cunha

Liga Futebol Amadora Timor-Leste (LFA-TL) hahu tiha ona iha loron 5 Dezembro 2015. Komunidade hadomi futebol sira entuziasmu tebes hodi asiste abertura LFA ne’e. Semana tolu ona LFA la’o, halo fans no adeptus futebol tomak senti divertadu tebes. Husi jogus hotu ne’ebe la’o ona to’o oras ne’e, ha’u fiar katak adeptus futebol sira hatene ona klubu ida ne’ebe maka sai favoritu liu ba sira.

Iha klubu 21, pool 4 no kampu 1. Bazeia ba drawing ka dada-rifa ne’ebe iha, klubu futebol 21 fahe ona ba pool 4 (hat). Pool A; FC Cacusan, FC Carsae, FC Café, FC Asalan no Benfica SLB; Pool B; FC Nagarjo, FC Santa Cruz Dili, FC Zebra, FC Karkeu Dili no FC Ponta Leste; Pool C; FC Re-Aktiva Uniaun, FC Aitana, FC DIT, FC Atletiku Ultramar, no FC Kablaki; Pool D ; FC Lica-Lica, FC YMCA, FC Academico, Benfica de Dili, Sporting de Timor no FC Porto-Taibessi. Iha pool balun, klubu balun joga ona dala 2. Maibe sei iha mos klubu ne’ebe foin joga dala 1.

Iha loron hirak ne’e nia laran, ha’u tenta haree, observa no buka hatene iha media nasional sira, maibe ha’u seidauk hetan modelu sa-ida maka uja iha LFA ne’e. Nu’udar fans no amante futebol ida iha Timor-Leste ne’e, ha’u iha perguntas, LFA ne’e atu la’o los oinsa?

Foun-foun, bainhira lian konaba LFA mosu, ha’u hanoin nia modelu sei hanesan ho liga sira seluk ne’ebe maka amante futebol hotu hatene (EPL, LA LIGA, BUNDESLIGA, SERIE A, LIGUE A, etc). Katak klubu 21 ida ne’e kontra malu dala 2, ou klubu ida joga dala 40. Maibe, karik tanba nia kustu bo’ot liu, nune’e fahe de’it ba pool. Modelu liga ne’e maka atu la hanesan ho sa-ida maka ha’u imajina.

Mais prontu, ha’u lakohi halo komparasaun ne’ebe maka do’ok liu. Liga champions ne’e professional liu i LFA foin maka hahu no sei amadora hela. Tanba ne’e ha’u hanoin la-justu halo komparasaun ho liga ne’ebe avansadu liu iha mundo ne’e. Maske nune’e, nu’udar timor-oan i hanesan mos fans, amante no adeptu futebol, senti “preukupa” oituan. Pelu-menus, ha’u nia hanoin, komisaun LFA bele halo netik publikasaun ne’ebe nakloke ba publiku iha Timor-Leste laran tomak atu hatene no akompaña, oinsa sa no halo nusa maka LFA ne’e sei la’o?

TRANSPARANSIA Komisaun-LFA

Ha’u asiste ona jogu LFA ba dala 3. Da-uluk, ha’u asiste jogu entre FC Academico vs FC Benfica Dili. Da-ruak FC Cacusan ho FC Café. Da-Tolu FC Zebra ho FC Nagardjo. Ha’u senti haksolok tebes. Jogus hirak ne’e atrativu duni. Ha’u haree fans no adeptus klubu FC Zebra atraktivu tebes. Nune’e mos fans no Adeptus futebol husi klubu seluk. Maske nune’e, ha’u sei la ko’alia konaba oinsa jogus hirak ne’e nia la-la’ok. Ha’u (karik adeptus futebol seluk hotu) hakarak hatene de’it sa-ida maka Komisaun LFA bele fahe (TRANSPARANSCIA) ba fans no adeptus futebol tomak iha Timor-Leste.

Se ha’u la sala, realizasaun LFA ne’e nu’udar inisiativa husi Sekretariu Estadu Juventude Desportu (SEJD). Orsamentu ba iventu LFA ne’e mos mai husi orsamentu estadu (OJE). Ida ne’e signifika mos katak orsamentu povu Timor-Leste nian. Transparansia husi Komisaun LFA importante tebes, nu’udar sentidu profesionalismu no responsabilidade ba povu Timor-Leste. FFTL halo “kecewa” ona fans no amantes futebol tomak. LFA labele repete buat ne’ebe hanesan.

Iha estadio laran, bainhira ita haree ba kampu ninin, iha naran no logo husi kompañia hirak hanesan Gota, Bintang, ETO, Tinolina Konstruksi no seluk tan. Kompañia hirak ne’e naran bo’ot tebes iha Timor-Leste. Klaru katak logo no naran sira ne’e hatudu katak kompania hirak ne’e hanesan sponsor iha LFA ida ne’e. Ida ne’e nu’udar hakat inisiu ne’ebe positivu tebes. ha’u sei la kestiona konaba sa-ida maka kompañia hirak ne’e kontribui ba realizasaun LFA. Maibe, ha’u iha de’it perguntas ida, sa-ida maka kompañia hirak ne’e sei hetan? Naran di’ak, ne’e la-iha diskusaun. Agora osan husi tiket, sira (kompañia sponsor) hetan ka lae?

Hanesan ita hotu hatene ona, komisaun LFA mos fa’an tiket ka karcis. Iha tiket $ 0.50,           $ 1.00, $ 3.00 to’o $ 10.00 ba kada adeptus. Ida ne’e di’ak i necesita duni. Maibe, receitas husi tiket ne’e ba los ne’ebe? Karik receita husi tiket ne’e 100% ba de’it kompañia sponsor sira? klubu futebol hirak ne’ebe joga ne’e, “hetan benefisiu” ka lae husi tiket ne’e? Se hetan, receitas ne’e sei fahe oinsa entre klubu 2 ne’ebe joga kontra-malu, sponsor no komisaun LFA rasik?

Iha mos multa ba klubu ne’ebe nia jogadores sira hetan kartaun kinur no mean. Konforme ha’u rona dehan, kartaun kinur ida hetan multa $ 50,00 no kartaun mean hetan multa $ 100,00 (Komisaun LFA bele konfirma). Ba ida ne’e, multa ne’e sei ko’a diretamente husi osan garantia $ 2.000,00 klubu ida-ida hatama ona ba komisaun LFA. Osan husi kartaun mean no kinur sira ne’e ba los ne’ebe?

Jestaun LFA

Oras ne’e dau-dauk, Estadio Municipal de Dili maka úniku estadio ne’ebe utiliza ba Liga Futebol Amadora. Adeptus futebol tomak hatene ona katak jogus hala’o loron-loron. Maibe, perguntas maka ne’e, oinsa Komisaun LFA sei halo jestaun hodi garante nafatin kualidade kampu ne’e rasik? Oras ne’e tempu udan ona, tanba ne’e presiza iha mos atensaun ba kualidade husi dú’ut iha kampu laran.

Jestaun ba adeptus futebol mos importante tebes. Komisaun LFA mos presiza organiza di-diak adeptus futebol sira. Durante ne’e, husi sa-ida maka ha’u akompaña no observa, komisaun LFA “fahe” adeptus ba parte 4. Parte ida, ba adeptus ne’ebe sosa tiket $ 0.50 tú’ur fatin iha parte leste husi estadio. Adeptus ne’ebe sosa tiket husi $ 1.00 to’o $ 10.00, tú’ur fatin iha parte oeste.

Tiket $ 1.00 tú’ur iha sorin karuk no los ne’ebe la-iha mahon. Tiket $ 3.00 tú’ur iha fatin sorin karuk no los ne’ebe iha mahon. No tiket $ 10.00 tú’ur iha parte klaran (VIP). Ida ne’e di’ak tebes ona. Ida ne’e ha’u haree di’ak tebes ona. Maibe kestoens maka ne’e, oinsa ho adeptus hirak ne’ebe la sosa tiket? Ha’u nia observasaun durante ne’e, dalaruma bainhira jogus komesa ona “petugas” simu tiket loke luan tiha odamatan no husik adeptus sira tama livre de’it.

Iha parte seguransa, ha’u haree katak Komisaun LFA iha kolaborasaun ne’ebe di’ak tebes ho PNTL. Maske iha jogu entre klubu futebol FC Cacusan no FC Café (18/12/2015), mosu akontesimentu (disintendementu) kuaze oras ida, maibe la hamosu “violensia”. Jogu kontinua la’o to’o hotu. Biar nune’e, ha’u haree situasaun ida ne’e “la-dun” di’ak ba futuru. Sorte maka, adeptus futebol sira mos “kumpriende ona” no la halo asaun ruma “negativu” iha estadio laran. Maibe, hanesan ha’u temi ona iha artigu da-uluk (parte 1), fanatismu ne’ebe demasiozu bele “estraga” fair play. Komisaun LFA tengki hanoin ona atu situasaun hirak hanesan ne’e la-mosu tan iha futuru.

Se arbitru ka jogadores ou ofisial klubu halo erru ruma, komisaun LFA tengki “tegas”, keta “namlele” fali. Adeptus sira mai iha estadio atu haree jogus futebol, la’os atu haree fali jogadores no ofisial klubu diskute malu ho komisaun LFA iha kampu laran. Importante liu maka prevene konflitus no violensia iha estadio laran.

Ikus

Ha’u fiar tebes katak fans, amantes no adeptus futebol tomak hakarak atu asiste jogus iha LFA ne’e ho kontenti. Karik adeptus sira seidauk bele asiste jogus ne’ebe kualidade, maibe, pelu-menus haree jogus ne’ebe nakonu ho “fair play”, atrativu no nakonu ho talentu husi jogadores sira. Amizade no fraternidade entre timor-oan bele metin liu tan iha iventu ne’e. Tanba ne’e, importante tebes atu komisaun LFA kontinua hatudu profisionalismu no iha “ketegasan” bainhira dirije jogus. TRANSPARANSIA no JESTAUN DI’AK tengki sai nafatin hanesan fundamentu iha LFA ne’e.

Akontesimentu hanesan iha jogus entre FC Cacusan no FC Café, tengki sai lisaun ida. Tanba, kuandu mosu situasaun hanesan ne’e hela de’it, bele hamosu insatisfasaun husi fans, amantes no adeptus futebol tomak. Komisaun LFA presiza duni iha transparansia ba atividades hotu ne’ebe durante ne’e la’o. Tantu osan, tiket no “apoiu” sira husi sponsor. Tanba, ida ne’e maka sei sai hanesan “nutrisaun” ne’ebe sei determina LFA bele “auguenta” ka lae ba tempu naruk. Aprende husi liga sira seluk, ne’ebe maka mafia bola barak tebes hodi estraga futuru futebol ne’e rasik. Izemplu konkretu ida maka liga Indonesia ne’ebe oras ne’e paradu hela.

Komisaun LFA tengki hanoin katak, adeptus sira mai iha estadio atu asiste talentu jogadores neebe atrativu no atraiante. Tanba ne’e, ofisiais sira (inklui jogadores) presiza hatudu aten bo’ot (sportifitas). Karik iha problema ruma ne’ebe mosu durante jogu nia laran, iha dalan para atu rezolve. La-bele hapara jogu iha “dalan-klaran”, tanba sei halo adeptus tomak dezanimadu (kecewa).

Maske nune’e, ha’u fiar katak oras ne’e adeptus futebol hotu haksolok no kontenti tebes ho jogus LFA. Fini futebolista kualifikadu komesa hatudu dau-dauk ona nia talentu. Fitun jogador ho Skill ne’ebe excelente, jogus ne’ebe atrativu, halo fans no amante futebol hahu imajina oinsa futuru Ekipa Nasional Futebol Timor-Leste. Naroman komesa hatudu nia roman, maske sei do’ok.

Crocodilo (Avô) ne’ebe mosu semana hirak ne’e iha palasiu governu nia oin (besik estadio), bele sai hanesan “sinal-forte” ba naroman ekipa nasinal futebol krokodilu iha futuru. Futuru Ekipa Nasional futebol krokodilu ne’ebe forte sei mosu husi LFA ne’e.

Atu taka, ha’u hakarak hato’o de’it katak perguntas no “preukupasaun” ne’ebe ha’u hamosu iha ne’e, la’os atu desakredita kapasidade Komisau LFA. Hanoin hirak ne’e hotu nu’udar kontribuisaun hanoin ki’ik de’it, atu fans no adeptus ho bele senti katak LFA ne’e ba duni sira. Maske nune’e, ha’u konciente katak buat hotu presiza tempu. Ema matenek balun dehan nune’e “Cidade Roma la-harii iha kalan ida de’it”.

Donald J. Trump, emprezariu Amerikanu ida ne’ebe atual hanesan mos kandidatu ba  prezidente Estadus Unidus da America (USA) husi partidu Republika, iha nia livru ida hateten nune’e “PACENSIA katak bainhira ita KONCIENTE buat hotu presiza TEMPU, ESFORSU no HANOIN”. Husi lia fuan ne’e ha’u hakarak hateten katak, LFA ne’e atu hetan modelu ida di’ak,  transparancia no jestaun professional sei presiza tempu, esforsu no hanoin di’ak husi entidades hadomi bola hotu. PACENSIA de’it.