JANELA CIENSIA

OPINI (18) EDUKASAUN (14) DESPORTO (13) EKONOMIA (13) Poema (11) POLITICA (10) HISTORIA (4)

8 October 2015

PENSAUN VITALICIA

PENSAUN VITALICIA
(Entre Direitu, “Promesa” Polítika no Exigensia Públiku)


Husi: António J. Castro da Cunha


Iha semana hirak liu ba, Movimentu Universitariu Timor-Leste (MU-TL) hala’o asaun pasífika durante loron tolu. No kontinua nafatin halo asaun iha loron hirak ne’e nia laran. La-hatene los, asaun ne’e to’o bainhira. Asaun pasífika ne’ebe MU-TL halo, hala’o ho objetivu prinsipal ida de’it, maka husu Deputado sira iha Parlamento Nacional atu halo alterasaun ou revizaun ba Lei Pensaun Mensal Vitalacia.

Opiniaun barak mosu iha publiku, liu-liu durante asaun husi MU-TL, maka hanesan; Pensaun Vitalicia hariku de’it grupu (elite) balu, no fo terus ba povu (moris ki’ak nafatin); Pensaun vitalicia hamosu injustisa bo’ot ihaTL; Pensaun Vitalicia habokur de’it familia (lubuk balun), no seluk-seluk tan. Hirak ne’e hotu, ha’u haré’e, mosu husi ekspresaun povu kbi’it la’ek sira, ne’ebe maka durante ne’e sente “la justu” no “marginalizadu” iha prosesu dezenvolvimentu Timor-Leste Ukun Rasik An ida ne’e.

Situasaun hirak ne’ebe maka mosu ikus-ikus ne’e, “kili” mos ha’u atu fo netik hanoin pesoal ruma. Ha’u tenta, liu husi kumpriensaun ne’ebe iha, buka atu dada kabas-mean entre direitu ne’ebe deputado/a sira ka ex-titulares iha, liga ho “promesa” politika ne’ebe sira halo no exigensia ne’ebe povu liu husi MU-TL ou sociedade sira hato’o.

Sa-Ida maka Pensaun Vitalicia?
Molok atu fo hanoin ruma relasiona ho pensaun vitalicia, ha’u hakarak atu fo dada fali ita hotu nia koñesementu, konaba sa-ida los maka pensaun vitalicia ne’e. Vitalicia, tuir tradusaun livre husi dicionariu-informal katak “que dura a vida inteira, ou isso e destinado; que tem a garantia da vitaliciedade”. Ou atu esplika ho lia-fuan simples karik dehan “buat ne’ebe (pensaun) dura durante moris tomak ou bele garante ba ema ida nia moris tomak”. Agora, sa-ida maka pensaun?

Iha interpretasaun no definisaun ne’ebe maka la hanesan konaba lia-fuan pensaun ne’e rasik. Maibe ha’u tenta atu interpreta lia-fuan pensaun ne’e hanesan pensiun iha lian Melayu ka Indonezia ka iha ingles dehan pension. Pensaun (Pensão), ka pensiun, ka pension tuir definisaun husi dicionariu katak ema ne’ebe la servisu ona tanba nia idade (tinan) tama ona iha reforma (idozos), nune’e tengki hapara, ou tanba nia-rasik hakarak (atu para).

Definisaun seluk mos hateten  “pensaun katak  osan subsidiu ka abonus ne’ebe traballador ida simu bainhira nia para servisu ou  fén ka la’en kaben no sira-nia oan ne’ebe sei ki’ik simu bainhira sira mate”. Definisaun rua ne’e, mai ha’u, hamosu interpretasaun ne’ebe atu-hanesan maibe la-hanesan (indo = serupa tapi tak sama).
Definisaun ida uluk, tuir ha’u nia interpretasaun katak, ema ne’ebe tanba lei ou tanba la-iha ona forsa ka kbi’it, tengki para no la-kontinua servisu hodi bele sustenta nia moris no necesidades familia. Nune’e, estadu ka governo iha dever no obrigasaun hodi valoriza servisu, kontribuisaun no dedikasaun durante hala’o kna’ar no fungsaun nu’udar funsionariu, traballador ka papel ruma importante hanesan servidor estadu ka governo durante periudu balun. Iha ne’e, pensaun so-bele fo, bainhira ema refere tama ona iha idade reforma.

Definisaun ida seluk, ha’u interpreta hanesan apoiu (indo = tunjangan) ne’ebe funsionariu ka traballador (titulares iha kazu ohin-loron) ida simu husi estadu, governo ka fatin ne’ebe nia servisu ba. Apoiu (tunjangan) ne’e nia simu tanba “dezastre” ne’ebe nia hetan iha servisu laran, ou tanba nia la servisu ona (ex. tanba moras todan) ou bainhira nia mate no nia familia (fen/laen no oan sira) la (ou seidauk) iha kbi’it ka forsa atu sustenta sira nia moris loron-loron.

Iha situasaun ida hanesan ne’e, estadu ka governo ka fatin ne’ebe traballador ne’e servi ba, iha obrigasaun atu tau-matan ba familia ne’e to’o periudu ruma. Ida ne’e signifika katak pensaun ne’ebe benefisiarius simu ne’e temporariu de’it. Pensaun (indo = tunjangan) ne’ebe maka benefisiariu ne’e simu, barak liu depende ba kontratu ne’ebe nia halo ho servisu na’in (empregador).

Se ita tau hamutuk lia-fuan rua ne’e (pensaun no vitalicia), ita bele interpreta, pensaun vitalicia maka pensaun ne’ebe fasilita de’it seguransa financeira ba ema ida (traballador, ex-titulares, funsionarius, etc) durante iha periudu reforma (pensão, pensiun, pension) ou durante nia vida-restu. Ou intepretasaun seluk, Pensaun Vitalícia atu oferese ba “ema ne’ebe la servisu ona (tanba moras ou hetan dezastre), tanba ne’e nia iha direitu atu hetan garantia (pensaun vitalicia) ba nia moris tomak (garantia da vitaliceidade). Iha bahasa Indonesia karik ita bain-bain temin Tunjangan Dana Pensiunan.

Bazeia ba definisaun hirak ne’e hotu, mai ita hanoin hamutuk to’ok konaba pensaun mensal vitalicia ne’ebe ohin loron sai “polimika” no preukupasaun ba publiku kbi;it laek sira iha nasaun ida ne’e.

Lei Pensaun Mensal Vitalicia.
Bainhira ita hare’e iha Jornal da Republica, lei n.o 1/2007 de 18 de Janeiro, ne’ebe maka ko’alia konaba pensaun mensal vitalicia ba deputados ka ex-titulares sira no facilidades seluk ne’ebe sira hetan, hatudu katak Ulun-Bo’ot sira iha nasaun ida ne’e hetan duni “privillegiu” ne’ebe bo’ot tebes kompara ho funsionarius estadu seluk. Artigu 1 (alineia a to’o e) husi lei ne’e, esplika klaramente konaba direitu ne’ebe maka deputado ka titulares ida-ida hetan.

Agora perguntas mai ha’u maka ne’e, deputadu de’it maka hetan pensaun vitalicia ka ex-titulares hotu (Ex-Presidente da Republica no Ex-Membros do Governo) mos hetan hotu? Sé ita haré’e ba lei n.o 1/2007 ne’e, tuir ha’u nia interpretasaun, pensaun vitalicia ne’e ba de’it (ex)-dupatados sira. Maibe informasaun iha publiku hatudu katak ex-titulares sira mos (sei) hetan pensaun vitalicia. Ha’u la hatene. Tanba ha’u la’os júridiku, ha’u la estuda konaba lei, nune’e interpretasaun ne’e bele sala bo’ot.

Iha fali artigu 2 husi lei N.o 1/2007 ne’e esplika katak, bainhira benefisiariu ba pensaun mensal vitalicia, tanba situasaun ruma mate, konfere ho artigu 1, maka pensaun ne’ebe nia simu ho montante hanesan (100%) sei transfere ou transmite fali ba nia fen/la’en ou oan sira ne’ebe sei ki’ik ka la iha kapasidade.

Agora perguntas maka ne’e, pensaun vitalicia ne’e ba lós ex-deputados ka ex-titulares ida oinsa? Hirak ne’ebe la produtivu ona alias tama ona idade reforma (idozos) ka ba mos sira ne’ebe sei iha idade produtivu hela (sei servisu nafatin). Se-iha kazu, bainhira duputadus/as ka ex-titulares ne’e mate, pensaun ne’e fo de’it ba fen/la’en ka oan sira ne’ebe la-iha kbi’it atu sustenta sira nia moris ka ba mos fen/la’en no oan sira ne’ebe iha kbi’it no forsa ekonomia rasik? karik bainhira deputadu/a ne’e mate no husik hela fen ho oan barak, se-los maka iha direitu atu hetan pensaun vitalicia? Fen ho oan sira hotu hetan ka oinsa? Ha’u perguntas sira ne’e, matenek na’in ne’ebe hatene konaba lei bele ajuda resposta hela.

Perguntas seluk mai ha’u, karik ema ida, durante periudu tinan 5, nia asumi kna’ar hanesan dupatado/a no tinan 5 tuir fali nia asumi pasta hanesan membru governo ou Presidente da Republica, direitu pensaun ba nia (individu refere) oinsa los? Hetan hotu pensaun (vitalicia) nu’udar ex-dupatado no ex-membrus do governo ka halo nusa?

Ha’u nia perguntas no dúvidas hirak ne’e, hetan resposta iha artigu 3 konaba suspensaun ba pensaun.  Iha númeru 1 husi artigu ne’e esplika katak, pensaun mensal vitalicia imediata hetan suspensaun, bainhira respektiva titulares (dupatadu/a), nomeadamente, asumi fali kargu hirak hanesan; Presidente da Republica, Membro do Governo, Deputado, Magistrado, Magistrado Judisial, Provedor de Direito Humanos e Justica, Embaixador, Gestor Publico ou Dirigente de Instituto Publico.

Maibe ha’u sei iha perguntas, karik respektiva titulares (deputadus/as) ne’e asumi fali kargu sira hanesan assessor ka assessora ou servisu fali iha ONG’s ruma (nasional/internasional), será que sira sei simu nafatin pensaun mensal vitalicia nu’udar titulares? Hanoin to’ok ba.

Pensaun Mensal Vitalicia Nu’udar Direitu
Pensaun mensal vitalícia ne’e nu’udar direitu pesoal husi ex-titulares (deputadus/as) idak-idak nian. Deputadu/a ka ex-titulares ida iha direitu atu hetan pensaun (indo=tunjangan) ba servisu ne’ebe maka durante ne’e nia halo hodi servi estadu no governo Timor-Leste. Direitu ne’ebe deputadu/a ka ex-titulares sira iha, tuir lei hateten maka hanesan; direitu ba asistencia mediku, bele ba iha rai-liur; direitu atu importa viatura ruma ba uso pesoal no la-presiza halo pagamento ba taxa; direitu atu importa material necesseariu hotu hodi halo konstrusaun ba uma rezidencia privada; direitu livre transito ho passaporte diplomatiku.

Perguntas mai ha’u maka ne’e, karik na’i deputadu/a ka ex-titulares hirak ne’ebe la asumi ona kargu ka kna’ar publiku ruma ou bainhira mate fen/laen ka oan sira, kontinua simu direitu ne’ebe maka mensiona ona ne’e? se-nune’e, di’ak fali. Uja lia-fuan halimar husi joven sira karik, dehan nune’e “IMI MAKA GOZA ONA”. Iha ne’e, ha’u atu hateten de’it katak, direitu hirak ne’e hatudu duni oinsa privillegiu bo’ot ne’ebe maka na’i deputada/a ka ex-titulares sira iha. Agora povu kbi’it laek sira hetan sa-ida?

Tinan-tinan, ferik-katuas (idozos) no invalidus simu netik “direitu” ki’ik oan ida ne’ebe hanaran subsidiu. Montante la bo’ot ida. Entre US$ 125 to’o US$ 150/tinan. Ida ne’e mos dala ruma la simu kompletu. Ne’e ba ferik katuas no invalidus. Agora hirak ne’e kbi’it la-iha, maibe sei-dauk tama idade idozos no la’os invalidus, ne’e simu lós sa-ida?

Funsionariu publiku sira “di’ak” oituan. Bainhira tama ona idade reforma, sira mos sei simu pensaun. Maibe pensaun ne’ebe sira simu ne’e la aumenta ho regalias ka buat sira-seluk. Ne’e kuitadu oituan. Tanba hanesan mákina estadu ne’ebe maka servisu maka’as iha terrenu, la hetan “privillegiu” hanesan ho titulares sira. Ita atu ko’alia sa-ida? Lei la fo dalan. Direitu ne’ebe maka durante ne’e exige, semu hela ho anin ba-mai de’it.

Promesas Politika no Exigensia Públiku.
Nu’udar ema polítiku, deputadu/a ka titulares sira dala-barak halo “promesas” ne’ebe maka mesak furak de’it ba povu. Hahu husi tempu kampaña, to’o bainhira tama ona Parlamento Nacional ita sempre rona na’i deputadu/a sira “hakilar” hodi defende povu nia “direitu”.

Povu iha direitu atu hetan edukasaun di’ak, saude di’ak, Estrada di’ak, eletrisidade di’ak, no seluk-seluk tan. Lia-fuan hirak ne’e ita sempre rona bainhira iha plenaria ka bainhira halo debate Orsamento Geral Estado. Maibe, bainhira temin konaba alterasaun ou revizaun ba lei pensaun vitalicia, na’i deputado/a sira nia resposta ida de’it. “Tama ona iha agenda, depois maka sei diskute iha tempu badak”.

Na’i deputado/a sira sempre halo agenda hela de’it. Agenda ba semana oin, fulan oin, tinan oin, maibe agenda maka hela agenda de’it ona. La-iha asaun. Pensaun vitalicia sai ona hanesan produtu politiku, ne’ebe maka iha tempu kampaña sempre “oferese” ba povu sira.

Dr. Marii Alkatiri Sekretariu Jeral Partido bo’ot FRETILIN, iha biban balun hateten katak “tempu ona atu halo revizaun ba lei pensaun vitalicia” (STL.18/09/2015). Maibe tempu ne’e bainhira los, lahatene. Povu hein ba hein, exige ba exige, maibe resposta hanesan nafatin “tama ona agenda diskusaun iha plenaria”.

Iha situasaun ida hanesan ne’e, ha’u fiar tebes, katak na’i deputadu/a sira hamrik iha pozisaun ne’ebe “difisil” oituan. Kabas-mean husi situasaun ida ne’e maka; pensaun vitalicia ne’e nu’udar direitu ida, tanba ho hanoin humana atu bele garante sustentabilidade financeira iha futuru. Maibe kumprimisu polítiku liu husi “promesas” hirak iha tempu kampaña, mos hanesan “tusan moral” ida ba povu eleitores hotu. Exigensia ne’ebe povu, liu husi Movimentu Universitariu Timor-Leste halo, hanesan xamada ida, tanba “promesas” ne’ebe hato’o iha tempu kampaña sei-dauk kumpri.

Ikus.
Pensaun Mensal Vitalicia ba na’i deputadus/as ka ex-titulares sira ne’e nu’udar direitu privillegiu ida. Mai ha’u, tanba sira nu’udar titulares polítika, ne’ebe maka sempre ko’alia no foti desizaun konaba “distinu” povu nasaun ne’e nian, “merese” duni atu hetan netik pensaun ruma. Maibe direitu privillegiu hirak ne’e, presiza tebes atu haré’e mos ba iha kondisaun real moris povu ohin loron nian. Na’i deputado sira presiza iha konciensia konaba direitu pensaun ida oinsa maka sira (no familia) bele simu?

Sugestaun hirak ne’ebe maka publiku hato’o ona, liu husi Movimentu Universitariu Timor-Leste (MU-TL) no sociedade sivil sira, presiza hetan atensaun no konsiderasaun. Importante tebes mos atu na’i deputadus/as hotu hanoin ho honesto no sincero, katak direitu ne’ebe  sira (sei) simu ne’e privillegiu duni, maibe (seidauk) la-reflekte ba direitu moris sociedade timor-oan barak nian ne’ebe maka durante ne’e sira luta no defende iha Uma Fukun Parlamento Nacional

Hanoin ba, Eleisaun Geral 2017 besik ona. Lei Pensaun Mensal Vitalicia ne’e sei kontinua “Budu” ka oinsa? Ou, sai fali “produtu politiku” ida ne’ebe presiza “hakilar” tan iha kampaña ba eleisaun geral 2017 mai? Maske nune’e, ha’u fiar katak agenda ne’ebe maka na’i deputadu/a sira marka ona, sei kumpri duni, nune’e bele ona diskute no tetu exigensia hotu bazeia ba realidade hirak ne’ebe maka durante ne’e mosu.

 Ha’u nia hanoin ikus liu, atu bele halo alterasaun ka revizaun ba lei pensaun mensal vitalicia, presiza de’it buat tolu husi na’i deputadus/as hotu; Honestidade, Sinceridade no Konciensia Social.


e-mail; zecunha_bce@yahoo.com; Tel. 78361688

1 October 2015


DIGNIFIKA PAPEL PROFESSORES
(REFLEKASAUN IDA IHA LORON MUNDIAL PROFESSORES)

HUSI: António J. Castro da Cunha


Professor ou docente ka iha Timor-Leste bain-bain ita bolu mestri, nu’udar profisaun ida ne’ebe iha papel determinante tebes atu prepara no eduka jerasaun humana kualifikadu, nune’e bele konstrui no dezenvolve nasaun ida. Professor ka docente (teacher), tuir definisaun Wikipedia katak ema ka pessoa ida ne’ebe hanorin ciensia, arte, téknika no koñesementu seluk tan. Atu bele ezerse ka asumi profisaun ida ne’e, presiza ema ne’ebe iha kualifikasoens akadémikas no pedagójikas, nune’e bele transmite ka hanorin materia aprendijazem ho forma ne’ebe di’ak liu ba estudantes ka aluno sira hotu.

 Ida ne’e mos atu esplika katak, papel prinsipal husi professor ida maka atu eduka, hanorin, orienta, dirigi, treina, analiza no avalia alunus ka individu ne’ebe sira hanorin. Tebes, professor ka docente nu’udar profissaun ida ne’ebe kmo’ok tebes. Tanba ne’e, papel professor iha fungsaun ne’ebe stratégiku, hodi prepara rekursu humanu ne’ebe kualifikadu.

Iha loron 5 fulan Outubro, tinan-tinan, mundu tomak selebra nu’udar loron ba professores hotu (dia dos professores). Objetivu prinsipal husi selebrasaun loron mundial professores ne’e maka; Da-uluk, atu fo hanoin ba professores hotu konaba sira nia fungsaun no papel stratégiku hodi prepara rekursu humanu ne’ebe kualifikadu. Da-rua, atu apoiu (suporta) ba professores hotu iha mundo tomak i fo garantia katak sustentabilidade no ezistensia husi jerasaun futuru depende ba sira (profossores) hotu.

Ha’u atu hateten de’it mos katak, nasaun ida, bele sai nasaun ne’ebe dezenvolvidu, iha karater no dignidade, depende tebes ba sa-ida maka professores sira hanorin ba estudantes.

Loron 5 fulan Outubro, mosu husi akontesimentu históriku ida ne’ebe akontese iha loron 21 Setembro to’o 5 Outubro 1966, bainhira realiza konferensia internasional ida iha Paris. Konferensia ne’e partisipa husi nasaun 76 hanesan membrus husi UNESCO no organizasaun internasional 35. Konferensia ne’e rasik hamosu rekomendasaun konaba estatuta professores ne’ebe koñesidu ho naran “ILO/UNESCO, Recommendations Concerning the Status of Teachers”.

Kontiudu husi rekomendasaun ne’e maka hanesan; Da-uluk, foku ba profesionalismu no bem-estar professores, liu-liu iha nasaun sub-dezenvolvidu sira. Da- Rua, profesionalismu professores la’os atu hatu’ur profisaun professor nar-naran de’it, maibe iha bukae ciensia no kompetensia adequadu i suficiente, balun maka hanesan kompetensia pedagojia. Da-Tolu, professores tengki hadomi nia profisaun totalmente no sincero. Da-Hat, labele hili profisaun nu’udar professor hanesan Segundo alternativa, tanba de’it susar atu hetan servisu seluk.(Fontes. Kompasian.com/2010).

Tuir UNESCO, loron professor mundial tengki reprezenta fundamentu tolu, maka hanesan konciensia, kompreensaun no apresiasaun ne’ebe maka demonstra papel importante professor ida nian, katak hanorin ciensia no dezenvolve jerasaun (futuru).

Professores iha Timor-Leste
Oin-sa ho Timor-Leste? iha loron ne’ebe importante tebes ba professores hotu iha mundo tomak, ha’u hakarak dada ita hotu atu halo refleksaun hamutuk. Reflekte konaba oinsa moris professores nian iha nasaun doben ida ne’e. Karik, Timor-Leste nu’udar nasaun dignifika ona nia professores hotu? Oin-sa maka ita bele dignifika professores sira?

Númeru professores hotu iha Timor-Leste, tuir dadus husi Ministeriu Edukasaun, mais ou menus 12,867 professores, tantu permanente komu kontratadu. Professoers hirak ne’e hanorin husi Pre-Eskolar, Ensinu Baziku, to’o Ensinu Sekundariu Geral no Tékniku Vokasional.

Ha’u nia observasaun, badak no simples, katak iha dékade ikus Timor-Leste nia Ukun Rasik An ida ne’e, ita (nu’udar nasaun ida) seidauk fó atensaun ka prioridade hodi “valoriza” no “dignifika” timor-oan hirak ne’ebe hili dalan professor nu’udar sira nia profisaun. Alende ne’e, hirak ne’ebe hili dalan nu’udar professor mos, dala-ruma la (seidauk) valoriza no dignifika sira nia profisaun rasik.

Iha razoens barak, tuir hau’u nia hanoin, tanba sa buat hirak ne’ebe bele mosu. Maibe, ha’u bele hatu’ur ba razoens bo’ot tolu, hanesan tuir mai;

Da-uluk, Profisaun nu’udar professor la (seidauk) garante moris iha futuru. Tanba ne’e, hili dalan nu’udar professor dala-barak sai hanesan alternativas ka ponte ida atu bele sobrevive, molok hetan fali profisaun seluk ne’ebe bele garante sira-nia moris iha futuru. Ba ida ne’e, barak hili dalan sai professor parte-tempu (part time) de’it. Professor barak, dala-barak tengki abandona alonus sira, la’os tanba sira nia hakarak, maibe liu-liu tanba ejizensia necesidades ne’ebe obriga. Professor barak tenki buka “rendimentu” adisional atu bele garante sustentabilidade ba sira nia moris (familia). Nune’e, sira nunka foku hala’o sira nia kna’ar nu’udar professor ida. Tanba-sa maka nune’e?

Da-ruak, Professor “la’os” profisaun. Timor-oan barak ne’ebe remata ona sira nia estudu iha ensinu superior (barak mos iha de’it ensinu sekundariu) dala barak preukupa  liu ho kampu servisu. Tanba Timor-Leste nu’udar nasaun “sei menus” kampu servisu, nune’e formadu no licenciadu barak haré’e eskola hanesan kampu servisu ida. Licensiadu barak hatama aplikasaun iha eskola sira, no “obriga an” de’it ba hanorin alunos sira. Maske sira hatene katak, atu sai professor ida tenki iha antesedente iha area edukasaun ou iha koñesementu pedagojia ne’ebe suficiente, maibe ba sira “la-iha” obsaun ona. Tanba ne’e, professor ba ema balun la’os hanesan profisaun ida ne’ebe presiza hala’o ho professional.

Da-tolu, Sai professor la’os tanba vokasaun. Timor-oan balun sai professor, la’os tanba sira hakarak (iha duni vokasaun) atu sai professor, maibe liu-liu tanba atu hetan de’it servisu. Ha’u temi balun, ida ne’e signifika kata sei iha professor barak maka hadomi tebes nia profisaun nu’udar professor hanesan vokasaun hodi dedika sira-nia an tomak atu prepara no dezenvolve rekursu humanu ne’ebe kualidade iha nasaun ida ne’e. Maske professor barak hili dalan ida ne’e nu’udar profisaun ida ba sira, maibe dala-barak sira la iha vokasaun ba sira nia profisaun. Bainhira ema ida la-iha vokasaun ba nia servisu, certu katak nia sei la iha vontade atu aprende no  dezenvolve nia koñesementu nu’udar professor. Se nune’e ona, ita bele imajina ona, sa-ida los maka professor ne’e loron-loron halo?

Maske nune’e, ha’u lakohi hatu’ur ida ne’e hanesan problema, maibe nu’udar dezafius ba ita nu’udar nasaun ida. Vise-Ministru Edukasaun, Abel Ximenes sempre ko’alia nune’e, “lalika haré’e difikuldade hotu ne’ebe ita infrenta hanesan problema, maibe hatú’ur nia (difikuldades) hanesan dezafius”.

Dignifika Professores Hotu
Tuir informasaun ne’ebe iha, governu liu husi Ministeriu Edukasaun mós sei selebra loron mundial ba professores iha tinan 2015 ne’e. Maske sei la selebra iha loron 5 fulan Outubro ne’e, maibe pelu-menus, Ministeriu Edukasaun iha hanoin ne’ebe di’ak atu dignifika professores hotu iha nasaun ida ne’e.

Mai ha’u, la’os selebrasaun ne’e maka importante maibe kontiudu husi selebrasaun ne’e. Sa-ida maka governu sei halo hodi bele dignifika professores hotu iha nasaun ida ne’e? no sa-ida rasik professores ida-ida bele halo hodi dignifika sira nia profisaun? ita hotu bele hein hodi akompaña no kontribui. Maibe, atu dignifika professores sira iha loron especial ida ne’e (dia mundial dos professores), la’os responsabilidade Ministeriu Edukasaun nian de’it.

Entidades hotu (publiku no privadu), tenki hanoin ona oinsa bele dignifika no garante moris-di’ak professor ida-ida nian. Moris di’ak iha ne’e, signifika katak professor ida-ida iha sira nia atividades loron-loron, bele senti orgullu no dignu ho profisaun ne’ebe sira asumi. Salariu ne’ebe dignu, ambiente ne’ebe saudavel, valoriza no tane-as profisaun nu’udar professor, no importante liu maka rekoñesementu ba vokasaun no dedikasaun ne’ebe professor idak-idak iha.

Nune’e mos ba professores hotu. Nu’udar professor, ida-ida tengki hatene no kumpriende sa-ida maka papel prinsipal nu’udar edukador ida. Professores hotu tengki kaer metin papel prinsipal hanesan ha’u temin ona (tuir prinsipiu komun), nu’udar edukador. Professor ida-ida maka tengki dignifika uluk nia-an, molok bele husu mos ba ema seluk atu halo hanesan.


Ikus.
Professor ka docente ka mestri, nu’udar profisaun ida ne’ebe maka kmo’ok tebes. haré’e ho matan-tomak, dala-ruma ita dehan ne’e fasil, maibe la-fasil hanesan sa-ida maka ema barak hanoin? Atu bele eduka individu ida sai ema ida (mendidik manusia menjadi manusia), la-to’o de’it ho matenek no titulu ne’ebe iha, maibe liu-liu presiza iha vokasaun no dedikasaun.

Hahu husi professores iha Pre-Eskolar, Ensinu Baziku, Ensinu Sekundariu to’o Ensinu Tersiariu ka Ensinu Superior, hotu-hotu ho nia papel no fungsaun ne’ebe la hanesan. Maibe, sira (professores) ida-ida iha papel ne’ebe importante no fundamentu tebes ba futuru nasaun ida ne’e nian. Papel ne’ebe importante no fundamentu ne’e, presiza hala’o ho vokasaun no dedikasaun. Bainhira individu ida hili dalan sai professor hanesan vokasaun ida, klaru katak nia hadomi no sincero hodi dedika nia-an tomak, hanorin no dezenvolve jerasaun futuru.

Lós duni katak, papel professor hotu, ohin loron (prezente) no ba-oin (futuru) sei hakat liu kruzamentu no ai-tarak ne’ebe naruk i barak tebes. Kualifikasaun professional, koñesementu pedagojia, abilidade lingua (Tetum no Portugues), ejizensi moris-di’ak, no seluk tan, sei sai hanesan bareira bo’ot ida ne’ebe satan hela professor sira. Maske nune’e, ita hotu konciente katak la-iha dezafiu ida maka la-bele hakat liu. Buat hotu presiza tempu no hakat liu husi prosesu ida. Professor hotu tenki fiar katak, governu liu husi Ministeriu Edukasaun, sempre esforsu atu haraik moris ne’ebe dignu ba hotu-hotu. Hakat nei-neik, maibe la’o bei-beik. La’o ba futuru ne’ebe di’ak liu.

Aproveita oportunidade iha selebrasaun loron mundial ba professores, ha’u hakarak hato’o apresiasaun, agradesementu, obrigado wa’in no hakru’uk ho respeitu tomak ba professores hotu ne’ebe maka sakrifika no dedika ona sira nia tempu no moris tomak hodi eduka, hanorin, orienta, dirigi, treina, analiza no avalia jerasaun futuru nasaun doben ida ne’e. Timor-Leste hein nafatin imi (professores) hotu nia sakrifisiu no dedikasaun hodi hanorin no dezenvolve jerasaun futuru ida ne’ebe iha kualidade no kompetividade, liu-liu iha moral no ètika ne’ebe di’ak.

Atu taka,  permite ha’u atu hato’o de’it liafuan badak ida, “Professores hotu, imi iha direitu atu ejizi sa-ida maka sai imi nia direitu. Maibe, keta haluha mos imi nia dever. Hanoin ba, futuru nasaun doben ida ne’e, depende tebes ba sa-ida maka imi (professores) sei “kúda” (hanorin) hela iha alunos idak-idak nia kakutak (otak). Reflekte ba, “Fini di’ak sei fo fuan ne’ebe di’ak, Fini àt sei fo fuan ne’ebe la-di’ak”.



Notas; E-Mail; zecunha_bcu@yahoo.com, Telp; 78361688.

21 September 2015

NASAUN FUMADOR

TIMOR-LESTE NASAUN FUMADOR
(Bainhira La-Iha Solusaun, Perigu Bo’ot Sei Mosu)


Husi: António J. Castro da Cunha

Timor-Leste nasaun fumador. Ida ne’e maka estÍgma ne’ebe ohin loron ita nia nasaun tenki simu. Ha’u la-hatane los, ita tenki orgullu tanba sai nasaun fumador númeru uno ka triste ho situasaun ida ne’e? karik ita orgullu, sa ida maka ita manang ka hetan? Ou karik triste, ita lakon los sa ida?

Tuir dadus ne’ebe iha, persentazem timor-oan konsumu tabaku husi tinan ba tinan sa’e bei-beik. Bazeia ba dadus publikasaun científika husi the Journal of American Medical Association (JAMA), ne’ebe maka publika mós iha media nasional sira semana hirak liuba, hatudu katak 33% populasaun Timor-Leste ne’e fumador. Husi total ne’e, fumador mane de’it maka nia persentazem 61%, bo’ot liu iha mundo (haré’e husi proporsionalidade).

Populasaun Timor-Leste, tuir census 2010 iha 1,2 miloens. Ida ne’e atu esplika mós katak populasaun fumador oras ne’e iha mais-menus 396,000 pesoas. Husi númeru ne’e, fumador mane de’it iha 241,560 pesoas. Realidae seluk husi dadus ne’e mos hatudu katak, timor-oan ho idade husi tinan 15 to’o 49 kuaze 94% (Mane 89,5%, Feto 4,5%) nu’udar fumador. Dadus seluk ne’ebe halo ita hotu senti estrañu liu tán, labarik minoridade fumador sira entre tinan 13 to’o 15, kuaze 50%.

Situasaun ida ne’e, lori ha’u atu tenta fó hanoin badak ida, liu husi perspetiva rua. Perspetiva ekonómia no estilus moris (life style) timor-oan sira nian.

Perspetiva Ekonómia.
Bainhira Timor-Leste hetan fali nia Ukun Rasik An iha 2002, iha momentu ne’eba kedas, “odamatan” nakloke ba ema husi nasaun seluk (emprezarius no negosiantes) atu mai. Ema husi antesedentes oin-oin hakat ona no sei kontinua mai nasaun ki’ik no foun ida ne’e. Governo kontinua dudu maka’as dezenvolvimentu atividades ekonómika. Hirak ne’e hotu ho hanoin ida de’it, atu povu nasaun doben ida ne’e hetan lalais moris di’ak.

Tuir dadus husi Central Intelligence Agency Estadus Unidos da America, GDP per kapita, ka rendimentu per kapita iha Timor-Leste iha tinan 3 ikus ne’e sa’e, maske ladún signifikante. GDP 2012 iha US $ 4,400, 2013 iha US $ 4,600 no 2014 iha 4,900.

Rendimentu per kapita ne’ebe sa’e, halo mós Poder de Compra povu Timor-Leste iha tinan 3 ikus (2012-2014) sa’e hela de’it. Iha tinan 2012, poder de compra iha Timor-Leste US $ 5.401 biliaun, 2013 sa’e ba US $ 5.693 no 2014 to’o iha US $ 6.066 biliaun (Fontes: Central Intelligence Agency.US).  Husi dadus ne’e, household consumption (kunsumu uma-kain) hetan persentazem 21,9%, as liu item konsumu sira seluk. Ida ne’e signifika sa ida? Ida ne’e signifika katak demanda Uma-Kain Timor-Leste ba konsumu bo’ot tebes. Husi oklu ekonómia nian, ida ne’e di’ak tanba bele “provoka” movimentu ekonómika iha nasaun ida ne’e positivamente.

Ita halo kalkulasaun simples ida. Bazeia ba dadus ne’ebe iha, loron ida de’it, iha Timor-Leste laran tomak, mane fumador sira gasta osan hamutuk US $ 24,156/lulun/loron). Kuandu ita multiplika ba tinan ida, mane fumador hotu gasta US $ 8,696,160/lulun/tinan. Se loron ida ema ida fuma tabaku masu ida, ho presu media US $ 1,00, maka iha tinan ida sei gasta osan hamutuk US $ 86,961,600/masu/tinan. Montante orsamentu ida ne’e kontribui 6,55% ba konsumu uma-kain.


Ida ne’e signifika sa-ida? Tanba poder de compra povu Timor-Leste sa’e, maka povu hakarak utiliza osan hirak ne’ebe sira iha hodi satisfas sira nia hakarak no neceseidades. Bainhira hakarak no necesidades bo’ot, maka prokura ou demanda mos aumenta. Agora liga ho konsumu tabaku, ne’e iha korelasaun ne’ebe forte liu ho hakarak (wants) ema idak-idak nian (life style).

Tabaku iha ni-nia merkadu propriu rasik. Tabaku, nu’udar produtu importasaun, fó mos receitas ba iha estadu Timor-Leste. Tabaku mós halo timor-oan barak ne’ebe uluk la’os “ema ida” oras ne’e sai ona “ema ruma”. Barak husi sira fa’an tabaku hahu husi masu ida, gerobak ida to’o loja bo’ot. Iha dala ninin, gerobak roda tolu sempre hamrik ho tabaku. Tanba ne’e, ha’u hanoin, husi aspeitu ekonómika (mikro), tabaku fó mós “vantagem” no “benfesiu” ba povu kbi’it laek sira atu hatutan sira nia vida, maske iha parte seluk provoka mos despezas (gastus) ne’ebe bo’ot husi konsumedores.

Estilus Moris
Nu’udar nasaun ne’ebe hetan fali nia independensia iha era mileniu (globalizasaun), timor-oan barak la’o no infrenta kedas situasaun moris ne’ebe diferente. Oferta husi merkadu global ne’ebe mai ho produtus marka oin-oin, halo timor-oan barak “nakfilak” an iha sira pensamentu no atetudi loron-loron.

Estilus moris timor-oan maioria ohin loron, iha mudansa “radikal” tebes. Mundo globalizadu iha ne’ebe buat hotu instan (fasil) no otomatiku, halo timor-oan barak “haluha” prosesu moris natural nian. Estilus moris timor-oan barak ohin loron, ita bele temin estilus konsumptivu. No estilus moris ida maka fuma tabaku ne’e duni.

Fuma tabaku, los tebes, nú’udar direitu ema idak-idak nian. La iha ema ida maka bele bandu. Dadus ne’ebe mai husi JAMA, hatudu oinsa timor-oan barak depende maka’as tebes ba tabaku. Iha konvivensia loron-loron, ita haré’e maluk fumador sira ne’e sempre utiliza termus hirak hanesan L.A = La fuma Araska (refere ba tabaku marka L.A), la fuma kakutak (hanoin) la la’o, la fuma moris senti hanesan la kompletu, ho tabaku lulun ida nia su’ar maka bele halakon stress, no liafuan seluk tán. Brevemente, ema fumador idak-idak fuma tabaku ho objetivu ne’ebe la hanesan.

Marka tabaku ne’ebe oin-oin, sai mós hanesan sasukat ba ema idak-idak iha sira nia kovive loron-loron. Marlboro, L.A Lights, Djarum Super, no seluk tan, nu’udar marka tabaku hirak ne’ebe hatudu mos oinsa ema ne’e nia karakter no moris social.

Fila fali ba Timor-Leste nu’udar nasaun fumador númeru uno. Ita hotu tenki hanoin duni, tanba númeru fumador ba labarik minoridade sira, nia persentazem to’o kedas 50%. Tinan 5 no 10 mai sira sai jovens no adultu, no sei kaer mos papel importante iha dezenvolvimentu nasaun ida ne’e nian. Se ita fiar katak, tabaku ne’e fo impaktu ne’ebe negativu ba ema nia saude, ita bele imajina katak Timor-Leste iha futuru sei ukun husi jerasaun ida oinsa los?. Tanba sa labarik idade minoridade sira sai fumador? Iha fatores barak, balun maka hanesan; hakarak atu hatudu identidade propriu nu’udar ema (mane),no  influensiadu ho ambiente konvivu loron-loron nian.

Situasaun hirak ne’e, tenki hetan atensaun ne’ebe maka sériu, la’os de’it husi governo, maibe liu-liu husi Inan-Aman, komunidade, sociedade no igreja. Situasaun ida ne’e sei sai alarma bo’ot ida ba futuru Timor-Leste iha tinan 10 ou 20 mai. Tanba se ita hotu la kuidadu, Timor-Leste sei tama iha situasaun ida pior liu ohin loron.

Konkluzaun
Númeru fumador iha Timor-Leste, liu-liu ba idade produtivu sira as tebes (94%). Rendimentu per kapita no poder de kompra iha Timor-Leste tinan 3 ikus sa’e hela de’it maske la-dún signifikante. Situasaun ida ne’e, iha korelasaun positivu ho nivel konsumu ne’ebe maka ás mos iha nasaun ida ne’e, inklui konsumu tabaku (6,55%).

Estilus moris povu iha nasaun ida ne’e, ita bele temi, gosta moris dissolutamente (Berfoya-foya). Estilus nu’udar ema (mane) ho diferensia karater, klase social no “intereses”, halo populasaun timor-oan barak “hatudu an” iha konvivensia moris loron-loron. Seidauk tán presaun moris (stress), halo timor-oan barak hili tabaku ho nia su’ar hanesan solusaun ida.

Solusaun
Dadus ne’ebe hatudu husi JAMA, atu fo hatene mai ita katak povu Timor-Leste barak (33%) maka nia moris iha dependensia ba tabaku. Tanba ne’e, jeralmente sei fo impaktu ne’ebe negativu ba saude povu Timor-Leste. Situasaun ida ne’e, obriga ita (governo) tenki buka solusaun.

Iha semana hirak liu-ba, bainhira selebra loron saude mundial, governo liu husi Ministeriu Saude hala’o ona plataforma ida konaba kampaña nasional kontra tabaku. Kampaña ida ne’e halo, ho objetivu atu oinsa prevene fuma tabaku iha nasaun ida ne’e.

Governo no publiku balun fo ona solusaun, ne’ebe bele solusiona problema fumador sira ne’e. Solusaun hirak ne’e hanesan; Regras ne’ebe bandu ema labele fuma iha fatin publiku, hasa’e tabaku nia folin, hasa’e taxa importasaun ba tabako, ou ita mos bele hamenus quota ba importasaun tabaku no bandu tabaku alta nikotina (high nicotine) tama mai merkadu Timor-Leste. Hirak ne’e hotu di’ak, maibe, tuir ha’u nia hanoin ida ne’e la-to’o.

Buat ne’ebe importante liu maka “salva” jerasaun nasaun ida ne’e husi situasaun ne’ebe pior liu iha futuru. Ha’u nia hanoin-lisuk balun, ne’ebe bele soluciona problema fumador hanesan tuir; Aktu da-uluk, Buka no ke’e sai abut problema. Ukun Na’in sira tenki buka hatene, tanba-sa maka timor-oan barak (33%), liu-liu labarik idade minoridade sira sai fumador? Ita tenki buka to’o hetan abut husi situasaun ida ne’e, “la iha ahi-su’ar se ahi la-lakan”. Daruak, Edukasaun Cívika. Importante tebes atu ita kuda kedas husi inisiu, ba timor-oan hotu, liu-liu labarik minoridade sira, konciensia konaba impaktu ne’ebe sei hetan bainhira fuma tabaku. Impaktu ekonómia (despezas) no impaktu saude. Da-tolu, Bandu no Sanksaun ka multa. Tenki iha lei ida rigorozu tebes hodi bandu no fo sanksaun ka multa ba fumador sira, liu-liu fumador idade minoridade. Implementasaun bandu no sanksaun ba fumador, dala-barak kontra-produtivu, tanba de’it implementador lei sira mos “dalaruma” mesak fumador hotu de’it, “la konsege” halo asaun konkreta ruma. Ida ne’e mos presiza hetan atensaun sériu.

Ikus.
Ita tenki hanoin duni ona nasaun ida ne’e nia destinu iha tinan 10 ou 20 mai. Tanba se-lae, ita nu’udar nasaun sei infrenta perigu bo’ot tebes iha oin. Perigu bo’ot hirak hanesan moris mukit no ki’ak aumenta ba bei-beik, dependensia sei sai maka’as liu tan, injustisa social sei buras tebar nafatin no at liu tan, nasaun ida ne’e sei ukun husi jerasaun hirak ne’ebe nakonu ho “Mal-Saude no Mal-Gastus”. Hirak ne’e hotu sei sai hanesan ameasas komun ba ita tomak.

Tanba ne’e, ita la presiza orgullu nu’udar nasaun fumador númeru uno iha mundo. Nune’e mos ita la presiza triste. lós duni katak susar tebes atu bele halakon fumador husi nasaun ida ne’e.  Maske nune’e, ita iha esperansa katak, pelu-menus, tinan 10 mai, bainhira JAMA hasai tan nia rezultadu peskiza foun, Timor-Leste bele iha ona ùltima lugar nu’udar NASAUN FUMADOR.

Ita hotu hein, katak nasaun ida ne’e sei kontinua ukun nafatin husi jerasaun ida ne’ebe la’os de’it iha kualidade (matenek) no responsabilidade (moral di’ak) ba nia-an rasik no ba nia povu, maibe mós IHA SAUDE DI’AK (mental).





E-Mail : zecunha_bcu@yahoo.com, HP, 783616888

11 September 2015

EDUKASAUN

EDUKASAUN no DEZEMPREGU
 (Hanoin Ruma Relasiona ho Situasaun Ohin Loron)


HUSI; ANTÓNIO J. CASTRO DA CUNHA

Normalmente, nasaun post conflict ka nasaun terceiro mundo sira sempre infrenta problema “klásiku”. Mukit, ki’ak, beik, malnutrisaun, “hamlaha”, konflitus no dezempregu nu’udar kauzas ne’ebe mosu no hamaluk nafatin prosesu dezenvolvimentu iha nasaun hirak refere. Husi problema “klásiku” ne’ebe temin iha leten, rezolve beik no dezempregu hanesan xave prinsipal atu nasaun terceiro mundo sira bele “haksoit” sai husi situasaun hirak ne’e. Dala ruma ita husu ba malu nune’e, Kok bele?

Beik iha kontekstu ida ne’e, la signifika katak le’e no hakerek la-hatene. Maibe beik, tuir ha’u, nia sentidu maka ema (individu) ne’ebe la iha kapasidade no abilidade atu kore-an husi problema hirak ne’ebe nia infrenta. Ema ne’ebe maka beik, sempre “goma-metin” ho dezempregu no problema “negativu” seluk ne’ebe temin ona.

Tanba ne’e, dalan ida atu “haksoit” sai husi beik maka liu husi edukasaun. Edukasaun halo ema hatene ciensia no domina teknologia. No hirak hanesan ne’e, dala-barak ema temin edukadu. Ema ne’ebe edukadu (la-os hotu), sempre iha kapasidade no abilidade atu rezolve nia problema rasik. Tanba sa? tanba nia bele buka ou kria empregu ba nia an-rasik no ba ema seluk.

Ita bele hare’e nasaun hirak ne’ebe avansadu los ona. Maioria populasaun mesak edukadu hotu de’it. Ida ne’e mos hatudu oinsa nasaun hirak ne’e bele eziste no kompete iha mundo modernu ohin loron. Liu husi edukasaun, bele mosu jerasaun ida ne’ebe kualifikadu hodi garante ezistencia no kompetividade iha interkomunikasaun no kompetisaun mundo globalizadu.

Oinsa ho Timor-Leste? Maluk sira, hanesan ita hotu hatene ona, husi inisiu kedas, governu troka dala nen (6) ona, edukasaun sempre sai atensaun no prioridade prinsipal hamutuk ho infrastrutura no saude. Hafoin restaura fali independensia iha tinan 13 liu ba, Timor-Leste adopta kedas prinsipiu edukasaun ba ema hotu. Katak timoroan hotu-hotu, riku ka ki’ak, foho-oan ka cidade-oan, bo’ot ka ki’ik, iha direitu ne’ebe hanesan, asesu ba edukasaun hodi hetan matenek no domina ciensia i teknologia.

Iha situasaun Timor-Leste ohin loron, dezenvolvimentu edukasaun (formal) sei infrenta dezafius no obstaklu bo’ot tebes. Infrastrutura bázika, kúrikulu, fasilidades, laboratoriu, kualifikasaun professores, aproveitamentu estudantes, hirak ne’e hotu sai hanesan dezafius ne’ebe maka durante iha tinan sanulu ikus Timor-Leste infrenta. Maske nune’e, governo kontinua ho esforsu tomak hadi’a tuir necesidades no prioridades ne’ebe iha.
Ensinu gratuitu tuir mandatu konstituisaun haruka, fo duni kbi’it no forsa ba timoroan hotu atu aprende hakerek, le’e no sai ema matenek i útil ba an-rasik, familia, sociedade, nasaun no mundo. Matenek, liafuan ida ne’ebe iha forsa as tebes hodi dada timoroan hotu atu hamrik hanesan ho ema husi mundo tomak.

Ita hotu senti orgullu bainhira akompaña no hare’e ho matan, entuziasmu, dezeiju no esperansa timoroan hotu atu bele asesu ba edukasaun. To’o ohin loron, 95% labarik timoroan tau naran ona ba eskola, hahu husi Pre-Eskolar ba to’o Ensinu Sekundariu. Joven barak kontinua sira nia estudu iha Ensino Superior hodi hasai licensiatura, no adultu lubuk ida maka reforsa sira nia matenek iha mestradu to’o dotoramentu. Maske nune’e, ita mos konciente katak, barak maka la konsege akaba sira nia estudu, tanba ejizensia moris ne’ebe iha. Dadus ne’ebe iha, mos hatudu katak númeru dizistentes timoroan husi eskola as tebes.

Maluk sira, tinan-tinan timoroan rihun maka kontinua sira nia estudu ba ensino superior. Barak iha rai laran, rihun mos sai ba nasaun seluk. Balun kontinua ho bolso estudu (governo no parceirus), barak mos husi esforsu rasik (familia/inan-aman). Indonesia, Tailandia, Filipina, Brazil, Portugal, Australia nu’udar fatin destinasaun ba timoroan buka matenek nian. Balun bele aproveita ho di’ak no ikus fila mai hatudu duni sira nia kualidade hodi kontribui positivamente ba dezenvolvimentu nasaun ida ne’e. Maibe barak mos maka lahetene atu halo los sa-ida. Estrañu liu tan, universitarius barak mos maka “rende” de’it iha dalan klaran, iha ne’ebe ikus mai “halai” ba Inglatera no Irlanda hodi hatutan moris.

Dezempregadu edukadu kontinua aumenta tinan ba tinan. Tanba sa? Tanba timoroan edukadu (dezempregadu) hirak ne’e la iha skill ka badaen ne’ebe suficiente atu tama no kompete iha kampu traballu. Se nune’e, sa ida los maka sala? Empregu maka la-iha ka timoroan maka la-prontu? Hanoin lisuk ba. Ita hotu dala ruma “baku” hirus-matan, maibe ita atu hirus los se? governo? Karik bele. Buat balun ne’ebe maka to’o oras ne’e “la’o la-los”, ita bele “komu liman” ba governo. Maibe barak liu, ita idak-idak maka tenki responsabiliza.

Tuir rezultadu peskiza husi Timor-Leste Labour Force Survey 2013 (TL-LFS), rezulta katak estimativa timoroan ne’ebe to’o ona tinan atu servisu hamutuk 692,200. Husi total ne’e, 213,200 maka hanesan ona forsa traballu. Númeru ida ne’e, tuir TL-LFS 2013, reprezenta taixa partisipasaun forsa traballu ne’ebe ki’ik tebes (30.6%). Dadus mos hatudu katak, husi total forsa traballu ne’ebe iha, 189,800 nu’udar empregadu no 23,400 ka 11% nu’udar dezempregadu.

Hafoin lori tinan naruk, nasaun ida ne’e konciente katak dezempregu ne’ebe ohin loron Timor-Leste infrenta, kauza ida maka tanba timoroan rasik la iha skill no badaen atu kompete ho ema estranjeirus. Vice-Ministru Edukasaun Abel Ximenes Lari-Sina, iha okaziaun barak hateten, traballadores estranjeirus ne’ebe servisu iha nasaun ida ne’e, manan salariu bo’ot, la’os tanba sira ema estranjeiru, maibe liu-liu tanba sira nia skill no produtividades as liu timoroan sira.

Tanba ne’e, Timor-Leste nu’udar nasaun presiza iha vizaun ida estrategico no inovativu hodi hahu prepara jerasaun timoroan ne’ebe, la’os de’it kualifikadu maibe mos iha kompetividade. Nasaun ida ne’e, tantu governo komu setor privadu tenki hanoin ona, tinan 5, 10 ou 20 mai, kampu traballu Timor-Leste presiza timoroan ida ho skill oin-nusa los.

Maluk sira, sé ita akompaña politika VI Governo Konstitusional ne’ebe trasa liu husi Ministeriu Edukasaun, maka ita hare’e katak Governo ohin loron hahu foku ona atu dezenvolve edukasaun, liu-liu iha area tékniku vokasional. Tinan oin, 2016, governo sei hahu fazeada i gradualmente konverte Ensinu Sekundariu Geral ba Ensinu Tekniku Vokasional. Governo mos planea ona atu inisia Akademia Peska i Estudus Marinus no Politkeniku Hotelaria i Turismu iha 2016.

Ida ne’e programa ida inovativu tebes. Objetivu prinsipal husi programa ne’e maka, atu prepara timoroan bele kompete iha kampu traballu tinan 5, 10 ou 20 mai. Timor-Leste ba futuru, necesita tebes atu iha tekniku ne’ebe kualifikadu ho abilidade as. Lia-fuan xave maka ne’e “Timoroan hotu tenki iha valor kompetividade”. Brevemente ita bele ko’alia katak ensino tekniku (sekundariu no terciariu) prepara timoroan atu sai kreativu no inovador. Matenek na’in ida naran Jack Welch, GE hateten nune’e “If you don’t have a competitive advantage, don’t compete”.

Prezensa Ensinu Tekniku Vokasional, Akademia, Politekniku nu’udar alternativas ida ne’ebe governo sei dezenvolve hodi responde dezempregu iha futuru. Tanba ne’e, ha’u hanoin pasu ne’ebe Ministeriu Edukasaun foti, nu’udar hakat ida importante no estrategiku tebes. Maske ita hotu konciente, katak programa hirak ne’e hotu sei presiza provas no lori tempu hodi bele responde. Ema barak bele dúvidas, maibe konkorda ou lae ensinu tekniku (sekundariu no terciariu) sei haraik solusaun ba dezempregu no forsa traballu unskilled iha nasaun ida ne’e.

Ema matenek sira bain-bain temin nune’e, “O Nia Futuru Iha O Nia Liman Rasik”. Fraze ida ne’e fo sentidu ne’ebe kle’an tebes. Agora, ita (timoroan) idak-idak maka tenki reflekte. Sa-ida maka sai nu’udar ita nia paisaun. Sa-ida maka sai ita nia mehi iha futuru. Tanba ne’e, atu realiza mehi no paisaun ne’ebe iha, maka ema idak-idak tenki trasa planu ba sira-nia moris rasik. Matenek ida naran Casey Stengel hateten nune’e “If you don’t know where you’re going, you might end up somewhere else”. No ha’u konkorda tebes ho lia-fuan ne’e.

Maluk sira, Timor-Leste nu’udar nasaun tenki hahu ona ho pasu estrategiku ida ne’e. Pasu estrategiku ne’ebe bele dezenvolve no hahoris jerasaun timoroan ho koñesementu tékniku, domina ciensia, teknologia no iha kompetividade as atu kompete ho se-se de’it. Tanba se- lae, ema estranjeirus sei mai domina nafatin, no ita, timoroan sei sai ESPEKTADORES ne’ebe “di’ak” iha ita nia uma-rasik.


E-Mail : zecunha_bcu@yahoo.com; HP: 78361688

3 September 2015

DEZLUTU NACIONAL

SENTIDU DEZLUTU NACIONAL:
HALOT KAKALUK FUNU, DEZENVOLVE KAKUTAK GLOBALIZASAUN
(PRESIZA HARI’I MUZEUM BA-DAME IHA TIMOR-LESTE?)

HUSI: António J. Castro da Cunha

LUTU ka iha lisan Timor-Leste nian temin HATAIS-METAN, ou KESI-METAN nu’udar sentimentu domin ne’ebe hatudu husi familia, kolegas no amigus ba maluk ne’ebe husik hela ona mundo ida ne’e. LUTU ka HATAIS METAN ne’e iha nia sentidu ba timoroan ida-ida. KESI-METAN iha liman, ulun no hatais roupa metan ida-ida ho nia sentidu rasik. Iha LUTU fulan tolu, seluk fulan nén, barak to’o tinan ida no balun liu tinan ida. Hirak ne’e hotu mos iha nia signifikadu mesak. LUTU iha ambiente Timor-Leste nian katak horik ka moris iha situasaun tristeza nia laran durante periudu tempu balun. Bainhira periudu LUTU hotu ona, maka sei tama iha prosesu DEZLUTU ka HASAI-METAN ou bain-bain timoroan hotu temin dehan KORE-METAN.
KORE-METAN hanesan kultura timoroan nian ne’ebe mai husi kedas tempu bei-ala sira nian. Iha tutun husi KORE-METAN ne’e, familia timoroan barak sempre taka ho misa agradesementu no festeza. Festa ho sentidu katak matebian sira oras ne’e moris hakmatek ona iha “Mundo Rohan Laek” nian. Iha festa KORE-METAN ne’e, familia, kolegas no amigus hotu ekspresa sira nia sentimentu haksolok no kontenti liu husi dansa tuir irama knanuk KORE-METAN nian.
Maluk timoroan sira hotu, iha loron hirak ikus ne’e, iha noticias nacionais ne’ebe ita hotu akompanha, katak iha fulan ida ne’e nia laran, hahu 4 Setembro to’o 31 Dezembro 2015 Timor-Leste sei tama iha periudu DEZLUTU (KORE-METAN) no HALOT KAKALUK (BIRU) funu nian. Perguntas ba ita hotu maka ne’e, durante periudu DEZLUTU no HALOT KAKALUK, sei hamosu sentidu sa-ida ba timoroan hotu iha era ukun rasik an ida ne’e? Lisaun sa-ida maka timoroan hotu bele hetan durante periudu fulan Setembro to’o Dezembro 2015 ne’e? molok atu fo hanoin oituan ba perguntas ne’ebe iha, ha’u hakarak lori ita hotu, loke hikas fali memoria durante periudu naruk luta tinan 24 nia laran ba Timor-Leste nia auto-determinasaun hodi defende Ukun Rasik An.
PERIUDU LUTU NACIONAL.
Maluk le’e na’in sira, Luta naruk povu timoroan hotu durante tinan 24 nia laran, hakotu ona iha 30 Agostu 1999. Maske nune’e, durante tinan 24 nia laran, historia barak maka mosu ho akontesimentu oin-oin akompanha iha luta aswain povu timoroan hotu nia hakat. Hakat husi pasu ida ba pasu tuir mai, hodi hare ho matan tragedia no maskare hotu.

Funu naruk timoroan sira nian, hamosu historia no akontensimentu heroiku i traisaun, hamnasa no tanis, kontenti no halerik, mate hamlaha no sobrevive, Hirak ne’e hotu nu’udar peregrinasaun ida ne’ebe sempre mosu troka malu iha luta auto-determinasaun ba UKUN RASIK AN. Tragedia barak maka akontese, ne’ebe hamosu sentimentu tristeza durante tempu naruk nia laran. Lakon Inan, aman, oan, fen kaben, la’en kaben, maun, alin, vizinho, kolegas, amigus ho forsadu husi forsa inimigu, nu’udar akontesimentu ne’ebe loron-loron sempre mosu iha prosesu luta hodi defende ukun rasik an. Ho nune’e, ita bele dehan, durante periudu tinan 24 nia laran, familia timoroan hotu moris iha situasaun “LUTU” nia laran.
Maluk sira hotu, bainhira ita loke fali memoria historia funu nian, LUTU NACIONAL, tuir ha’u nia pensamentu, hahu nanis kedas iha golpe no kontra golpe ne’ebe “halo” husi Partido bo’ot rua iha momentu ne’eba, tinan 1975, maka partido União Democratico de Timor-Leste (UDT) no partido Frenti Revolucionario Timor-Leste Independenti (FRETILIN). LUTU ne’e sai todan, kle’an no lori tempu naruk liu tan ba povu tomak nia moris, bainhira rezime invazor Republika Indonezia hahu invade Timor-Leste, iha 7 Dezembro 1975.
Iha momentu bainhira Povu timoroan tomak hamutuk ho aswain FALINTIL sira hases-an husi forsa invazor nia agresaun hodi “haksumik” an iha foho leten no ai-laran fuik sira Timor-Leste nian, komesa ne’eba kedas laloran halerik no tanis-tristeza sai hanesan “ha-han” loron-loron. Mate hamlaha tanba la iha ha-han atu han, mate forsadu tanba asaun assasinatu husi soldadu assasinu invazor sira, halo timoroan aswain barak hanesan los balada fuik ne’ebe sira nia ruin naklekar, soe hela iha dalan, ai-laran fuik no fatuk-ku’ak sira. Mate rate la iha.
Knanuk heroiku ne’ebe nakonu ho sentimentu tristeza “Mate mohu, soe isin lemorai….ruin naklekar, tan ha’u rai Timor”, nu’udar knanuk ida, bainhira ita hotu rona, senti laran no fuan ne’e “rahun” tebes hodi hanoin fali tragedia no maskre hirak ne’ebe ita idak-idak infrenta direta no indiretamente durante luta tinan 24 nia laran.
Funu tinan 24 nia laran hodi defende Ukun Rasik An ida ne’e, nakonu ho sentimentu tristeza ne’ebe bo’ot. Maske nune’e, luta naruk ne’e mos nakonu ho asaun heroiku barak, ne’ebe presiza tebes ita hotu (jerasaun ohin loron no hirak ne’ebe sei tuir mai)  nia orgullu no apresiasaun. Maske povu luta-dor no aswain FALINTIL barak lakon no mate, maibe sei iha nafatin aswain seluk ne’ebe bele sobrevive, hodi kontinua rezisti, luta ba Ukun Rasik An.
HALOT KAKALUK, DEZENVOLVE KAKUTAK
Maluk sira, konforme historia, ne’ebe ita hotu hatene ona, Aswain FALINTIL no Juventude Loriku Aswain barak bele kontinua reziste no sobrevive hodi kontinua luta kontra forsa invazor, barak ka oituan, bo’ot ka ki’ik tanba influensiadu husi “FORSA NATURAL” ka “KAKALUK ou BIRU” ne’ebe sira ida-ida iha. KAKALUK ka BIRU ne’ebe hetan husi forsa natural matebian no bei-ala sira Timor-Leste nian.  KAKALUK ka BIRU ne’ebe iha, hetan mos husi ritual kultural tuir lisan timoroan ida-ida nian. KAKALUK ka BIRU ne’ebe asawain luta-dor sira iha, la’os de’it halo sira “helik” husi ameasas no agresaun assassinatu inimigu nian, maibe mos halo sira brani tebes hodi infrenta (oin ho oin) situasaun difisil bainhira “monu” iha abrigu inimigu sira nian. Fiar ou la-fiar, ida ne’e maka realidade ne’ebe hamaluk historia funu aswain luta dor timoroan sira nia durante tinan 24 nia laran.

Prezidente da Republica, Jeneral Taur Matan Ruak, Aswain FALINTIL no Lider Bo’ot ida rezistencia nian, iha nia vizita sira ba suco hotu, aviza ba komunidade timoroan tomak, katak Timor-Leste tenki halot ona KAKALUK (BIRU) funu nian. Tuir Nai Prezidente da Republica, katak problema ne’ebe maka durante ne’e mosu, hafoin loron no konsulta popular restaurasaun independensia, fator ida mos tanba “babeur” husi KAKALUK (BIRU) ne’ebe sei-dauk halot to’o  agora. Ou dala-ruma halot ona, maibe sei-dauk halot ho di’ak tuir lisan ne’ebe timoroan idak-idak iha. Tanba ne’e maka, “influensia” husi KAKALUK (BIRU) kontinua halo timoroan ho timoroan lori meik no kro’at hatudu ba malu. Akontesimentu sira iha tinan 2004, 2006 to’o 2008 no 2015, fiar nu’udar rezultadu husi situasaun hirak ne’e hotu.

Sentidu halot KAKALUK (BIRU) funu nian, mai ha’u, la’os de’it halot meik no kroat ou halot KAKALUK (le’e = ai-abut) tuir dalan kultura no lisan ne’ebe iha, maibe mos signifika katak timoroan hotu tenki ona halot atetudi agresivu, odio no vingansa hodi tu’ur hamutuk (nahe biti bo’ot) tuir lisan timoroan nian, fo liman hodi perdua malu.

Bainhira halot ona KAKALUK funu nian, ba oin, timoroan hotu presiza tebes dezenvolve KAKUTAK (MATENEK). KAKUTAK ne’ebe prienxe ho ciensia no teknologia. Ida ne’e signifika katak timoroan hotu tenki domina ciensia no teknologia i utiliza ba dezenvolve kreatividades no inovasaun. Timoroan hotu presiza la’o tuir ritual (prosesu) ne’ebe los hodi dezenvolve KAKUTAK ne’ebe brilliante, nune’e, ikus mai bele kontribui positivamente ba dezenvolvimentu nasaun doben RDTL.

HARI’I MUZEUM BA-DAME.
Maluk Sira, ha’u konkorda ho Irmaun Mariano Assanami Sabino, lider potensial ida jerasaun foin sa’e nian, katak, Timor-Leste ohin loron presiza faze foun (Timor Post. 01/09/2015). Faze foun ida, iha ne’ebe timoroan hotu (jerasaun lider tuan, jerasaun lider ohin loron no jerasun lider tuir mai) presiza la’o tuir. Faze foun ne’ebe ita hotu hakarak tenki la’o ho pensamentu foun. Pensamentu foun ne’ebe bele lori forsa foun hodi liberta povu husi MUKIT, KI’AK no BEIK.

Maibe iha parte seluk, ha’u la-dun konkorda ho hanoin seluk Irmaun Mariano Assanami nian, ne’ebe hatete atu halot tiha organizasaun rezistencia sira. Mai ha’u, nu’udar organizasaun rezistencia, sira tenki eziste nafatin hodi kontribui ba dezenvolvimentu nacional, tanba sira sólidu ona i iha unidade no fraternidade ne’ebe bo’ot. Organizasaun rezistencia sira, eziste ona ho sira nia prinsipiu no valores rasik, ne’ebe presiza tebes kontinua iha momentu agora. Mai ha’u, iha tempu Ukun Rasik An ne’e, organizasaun rezistencia sira presiza kontribui fali ho pensamentu, vizaun no misaun foun.

Agora, sa-ida maka governo presiza hanoin no halo? Ha’u hanoin, governo presiza harii muzeum ba-dame. Muzeum ba-dame importante tebes atu lori espiritu dame nian iha pensamentu timoroan ida-ida. Ha’u nia sugestaun ba governo, karik bele, muda naran muzeum rezistencia ba fali muzeum ba-dame. Liu husi muzeum ba-dame, timoroan hotu bele transforma hanoin ne’ebe gosta reziste (funu) de’it ba fali hanoin foun ne’ebe nakonu ho dame no paz.

Halot tiha KAKALUK funu nian iha muzeum ba-dame. Hasai tiha hatais-metan (kore-metan) ne’ebe maka durante hamaluk timoroan hotu nia moris ba iha muzeum ba-dame. Rai ho di-diak iha muzeum, atu nune’e, timoroan hotu la tau tan LUTU NACIONAL (hatais metan). Husik ba LUTU sira hotu iha muzeum ba-dame, hodi sai hanesan lisaun ba timoroan tomak atu hakribi’it meik no kro’at no hadomi i hahi fali ciensia no teknologia.

SENTIDU DEZLUTU NACIONAL.
Agora, iha era Ukun Rasik An ida ne’e, hafoin tinan 16 husi loron Konsulta Popular iha 31 Agostu 1999 no tinan 13  depois loron Restaurasaun ba Ukun Rasik An iha 20 Maio 2002, governo mos hahu aviza, atu timoroan hotu hahu dau-dauk ona prosesu DEZLUTU (KORE-METAN) NACIONAL durante fulan hat (4) hahu 4 Setembro to’o 31 Dezembro 2015. Hodi responde perguntas rua  ne’ebe hato’o ona iha paragrafu da-uluk artigu ne’e, ha’u sei hato’o hanoin konaba sentidu prinsipal husi DEZLUTU no HALOT KAKALUK funu nian. Tuir Primeiro Ministro Rui Maria Araujo, DEZLUTU NACIONAL halo ho objetivu prinsipal atu transforma LUTU ba ORGULLU nasional, hodi konsentra dezenvolvimentu rai ida ne’e.

Tuir ha’u nia pensamentu (hanoin subjetivu), sentidu DEZLUTU NACIONAL ka KORE-METAN maka halakon neon-kraik no laran-triste, para ho halerik no tanis-tristeza hodi hahoris fali ambiente alegria (haksolok) ba esperansa moris ne’ebe di’ak liu iha tempu agora no tuir mai (futuru). DEZLUTU NACIONAL mos signifika katak sai husi moris nakukun (Kore-Metan) hodi tama ba moris naroman (Hatais-Mutin). Kore-Metan ba Hatais-Mutin mos fo sentidu katak, matebian (Martires, Saudozos) povu aswain hotu, oras ne’e (tuir fiar Sarani nian) moris hakmatek ona iha AMAN MAROMAK nia kadunan SANTO. Governo prepara ona ceromonia lubuk ida ne’ebe maka sei inisia ho misa ba KORE-METAN iha 4 Setembro 2015. Governo mos sei realiza programas divertimentu oin-oin, hanesan koncertu múzika. Maske nune’e, bua ne’ebe timportante liu maka sentidu husi aktividades sira ne’e hotu.

Tanba ne’e, ba oin, timoroan hotu presiza ona komunga moris alegria (haksolok), fiar-an no optimista hodi hateke ba oin, hako’ak moris ne’ebe nabilan iha naroman no hakmatek nia laran. Katak moris saudavel, do’ok husi MUKIT, KI’AK NO BEIK. Ho nune’e de’it maka, DEZLUTU NACIONAL ne’ebe governo realiza ne’e, bele fo SENTIDU ne’ebe kle’an. SENTIDU ne’ebe bele haraik pensamentu foun ba timoroan ida-ida, hodi kuda iha ne’on no fuan ba dezenvolvimentu RDTL. Liu husi DEZLUTU NACIONAL ita mos bele aprende lisaun bo’ot ida, katak, funu, oho malu, tau meik no kro’at ba malu, odio no vingansa, buat hirak ne’e hotu sei hamosu de’it terus, sofrementu no moris la hakmatek.

ADEUS LARAN SUSAR NO NEON KRAIK, BENVINDO DAME NO DOMIN BA DEZENVOLVIMENTU.



NB: Sugestaun no kritikas bele haruka mai E-Mail: zecunha_bcu@yahoo.com; HP; 78361688